Beshara Doumani’nin bu çalışması, modern Filistin toplumunun köklerini sömürgecilik deneyiminin ötesine taşıyarak Osmanlı dönemindeki toplumsal, ekonomik ve siyasal ilişkilere bakıyor. ‘Osmanlı Döneminde Filistin’ (‘Rediscovering Palestine Merchants and Peasants in Jabal Nablus, 1700–1900’), Filistinlileri tarihin pasif nesneleri olarak değil, kendi tarihlerini biçimlendiren tüccarlar, köylüler, aileler ve yerel topluluklar olarak tarihe dahil ediyor.
Kitabın merkezinde Nablus kenti ile hinterlandını kapsayan Cebel-i Nablus bulunuyor. Bölgenin özerklik biçimleri, kır-kent ilişkileri ve siyasal sınırları incelenirken 1657 Osmanlı seferi, Akka’nın yükselişi, 1831-1840 arasındaki Mısır yönetimi ve Osmanlı merkezileşmesinin yerel hayata etkileri ele alınıyor. Tarih yalnızca İstanbul’dan gelen kararlarla açıklanmıyor; yerel aktörlerin pazarlık, uyum ve direniş biçimleri de dönüşümün parçası olarak görülüyor.
Doumani, tarihi aşağıdan yukarıya kurmak için Nablus şeriyye sicillerini, özel aile belgelerini kullanıyor. Kadı mahkemelerindeki davalar gündelik ilişkileri görünür kılarken özel belgeler resmi arşivlerde bulunmayan bilgileri tamamlıyor.
Kitabın ekonomik tarihi pamuk, tekstil, zeytinyağı ve sabun üzerinden ilerliyor. Pamuk ve tekstilde tekel siyaseti, tüccarlar, devlet, serbest ticaret ve Avrupa’nın ekonomik yayılması karşısında Nablus sanayisinin değişimi inceleniyor. Zeytinyağında selem kredi sözleşmeleri, tefecilik, vergilendirme, denizaşırı piyasalar ve toprağın metalaşması ele alınıyor. Köylülerin arzuhaller, vergi grevleri ve silahlı direniş yoluyla topraktan yararlanma haklarını savunmaları, ekonomik ilişkilerin aynı zamanda siyasal mücadele alanı olduğunu gösteriyor.
Sabun bölümünde üretim, sınıf ve devlet ilişkileri; sabunhane sahipleri, işçiler ve Bedeviler arasındaki ilişkiler, iltizam mücadeleleri ve vergi grevleri üzerinden inceleniyor. Tüccar aileleri ise aile adı, evlilik, toplumsal statü, ticaret ağları ve siyasal güç arasındaki bağlantılar üzerinden değerlendiriliyor.
Doumani Osmanlı Filistin’ini romantikleştirmiyor; tefecilik ve toprak ilişkileri gibi yapısal güçlerin eşitsizlik ve hiyerarşik bağımlılık ürettiğini vurguluyor. Sonuçta çalışma, modern Filistin’i yalnızca sömürgecilik çerçevesinde değil, Osmanlı dönemindeki üretim, ticaret, aile, toprak, sınıf ve kır-kent ilişkilerinin oluşturduğu uzun tarihsel süreç içinde yeniden düşünmeyi öneriyor. Türkçe Baskıya Önsöz’de Doumani, bu ilişkilerin 1948 Nekbe’si ve 1967 işgalinden sonra da Filistinlilerin toplumsal hafızasında yaşamayı sürdürdüğünü belirtiyor. Cebel-i Nablus’un köylüleri de, sonraki mücadelelerin mirasını anlamak için de önem taşıyor.
Beshara Doumani — Osmanlı Döneminde Filistin: Cebel-i Nablus’ta Tüccarlar ve Köylüler, 1700-1900
Çeviren: Bahar Tırnakçı • İş Kültür Yayınları
Tarih • 344 sayfa • 2026
