Çizgi roman – Dipnotski

Marjane Satrapi — Kadın, Yaşam, Özgürlük (2026)

Mahsa Amini’nin 16 Eylül 2022’de gözaltında yaşamını yitirmesiyle başlayan protestoları merkezine alan Kadın, Yaşam, Özgürlük, tek bir olayın anlatısını sunmuyor; İran’da onlarca yıldır biriken siyasal baskıyı, kadınların özgürlük mücadelesini ve toplumun değişim talebini çok yönlü biçimde görünür kılıyor. Marjane Satrapi’nin editörlüğünde hazırlanan eser, tarihçiler, gazeteciler, siyaset bilimciler ve farklı çizerlerin katkılarıyla, güncel olayları tarihsel ve toplumsal arka planıyla birlikte değerlendiriyor. Siyaset bilimci Farid Vahid,usta gazeteci Jean-Pierre Perrin ve tarihçi Abbas Milani gibi on yedi isim katkıda bulunmuş.

‘Kadın, Yaşam, Özgürlük’ (‘Femme vie liberté’), Mahsa Amini’nin ölümünün neden bu kadar büyük bir toplumsal kırılmaya dönüştüğünü açıklıyor. 1979 İslam Devrimi’nden sonra kurulan siyasal düzenin kadınların yaşamını, giyiminden eğitimine, kamusal alandaki varlığından gündelik özgürlüklerine kadar nasıl denetim altına aldığını gösteriyor. Başörtüsü zorunluluğunun yalnızca bir kıyafet meselesi olmadığını, devletin birey üzerindeki otoritesinin simgelerinden biri hâline geldiğini vurguluyor.

Eserde protestolar yalnızca kadın hareketi olarak ele alınmıyor; öğrencilerin, işçilerin, sanatçıların, etnik ve dini azınlıkların da değişim talebini ortak bir zeminde buluşturan geniş çaplı bir toplumsal direniş olarak değerlendiriliyor. “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganının zamanla evrensel bir özgürlük çağrısına dönüştüğü anlatılıyor. Rejimin güvenlik politikaları, sansür mekanizmaları, gözaltılar, idamlar ve bilgi akışını engelleme girişimleri ayrıntılarıyla inceleniyor.

Çizgi roman anlatımı, tanıklıkları ve belgeleri duygusal olduğu kadar etkileyici bir görsel dile dönüştürüyor. Farklı çizerlerin üslupları, İran’daki bireysel hikâyeleri tek bir bakış açısına indirgemeden aktarıyor. Gençlerin umutları, ailelerin yaşadığı acılar, sürgün deneyimleri ve diasporanın dayanışması birbirini tamamlayan anlatılar oluşturuyor. Böylece eser, hem bireysel yaşam öykülerini hem de kolektif hafızayı aynı çatı altında buluşturuyor.

Kitap, İran toplumunu tek tip bir yapı olarak sunmuyor; farklı kuşakların, kültürlerin ve siyasal eğilimlerin varlığını görünür kılıyor. Kadınların öncülüğündeki mücadelenin yalnızca cinsiyet eşitliği talep etmediğini, aynı zamanda hukukun üstünlüğü, ifade özgürlüğü ve demokratik haklar için verilen daha geniş bir mücadelenin parçası olduğunu gösteriyor.

Sonuç olarak ‘Kadın, Yaşam, Özgürlük’, Mahsa Amini’nin ardından yükselen protestoları belgeleyen bir çalışma olmanın ötesine geçiyor. İran’ın yakın tarihini, baskı mekanizmalarını, toplumsal direnişin dinamiklerini ve özgürlük arayışını tarihsel bağlamıyla birlikte ele alırken, çizgi romanın anlatım gücü sayesinde hem belgesel hem de tanıklık niteliği taşıyan güçlü bir eser ortaya koyuyor. Kitap, bireysel cesaretin kolektif değişime nasıl dönüşebildiğini ve özgürlük talebinin sınırları aşan evrensel bir değer olduğunu etkileyici örneklerle ortaya koyuyor.

Marjane Satrapi — Kadın, Yaşam, Özgürlük
Çeviren: Zehra Gül Köroğlu • Karakarga Yayınları
Çizgiroman • 272 sayfa • 2026

Ewa Solarz, Robert Czajka – Dünyalılar (2025)

Ewa Solarz ile Robert Czajka’nın bu kitabı, Dünya’yı ilk kez gören hayali uzaylıların gözünden yazılmış eğlenceli ama düşündürücü bir keşif anlatısı sunuyor. Bu dış bakış, insanların sıradan saydığı davranışları, alışkanlıkları ve ekosistemle ilişkilerini tuhaf, şaşırtıcı ve bazen de anlaşılmaz görünen olgulara dönüştürüyor. Böylece okur, kendi gezegenine uzaktan bakıyormuş gibi hissederek insan merkezci varsayımlarını sorgulama fırsatı buluyor. Kitap, çevresel bozulma, tüketim alışkanlıkları, türler arası bağımlılık ve gezegenin kırılganlığı gibi konuları sade bir dille görünür kılıyor ve özellikle insanların doğayı hem hayranlıkla sevip hem de hızla tahrip edişini çarpıcı bir karşıtlıkla aktarıyor.

‘Dünyalılar: Uzaylıların Dünya Raporu’ (‘Earthlings: Alien Insights into Earth’s Secrets’), hem çocuklara hem yetişkinlere hitap eden merak uyandırıcı bir üslup benimsiyor. Uzaylıların şaşkınlığı, okuru kendi davranışlarını yeniden düşünmeye çağıran yumuşak bir eleştiriye dönüşüyor. Görsel tasarım, Dünya’nın çeşitliliğini ve canlılar arasındaki görünmez bağları vurgulayarak metnin ekolojik mesajını güçlendiriyor. Kitap, bilimi kuru bir ders gibi sunmak yerine, mizah ve hayal gücüyle harmanlayarak çevre bilinci yaratmayı amaçlıyor. Bu yönüyle ‘Dünyalılar’, gezegene ilişkin farkındalığı artıran, çocuklara ekolojik düşünmeyi öğreten ve yetişkinlere de alışkanlıklarını yeniden değerlendirme imkânı veren yaratıcı bir çevre hikâyesi olarak öne çıkıyor.

Künye: Ewa Solarz, Robert Czajka – Dünyalılar: Uzaylıların Dünya Raporu, çeviren: Selen Ak, Domingo Kitap, çizgiroman, 84 sayfa, 2025

Peter Kuper – Kafkaesk (2022)

Franz Kafka’nın çizgi uyarlamaları içinde Peter Kuper’ın yaptıkları ayrı yere sahip.

‘Kafkaesk’ ise, ‘Akbaba’dan ‘Kanun Önünde’ye, ‘Bir Kardeş Cinayeti’nden ‘Köprü’ye Kuper’ın Kafka’nın on dört öyküsünün usta işi çizgiroman uyarlamalarını sunuyor.

Yirminci yüzyılın en önemli edebi figürlerinden biri olan Franz Kafka kuşaklar boyunca pek çok yazar ve sanatçıyı derinden etkiledi; öykü ve romanları edebiyat, müzik, resim, heykel, dans ve film gibi çok çeşitli alanlarda sayısız esere ilham kaynağı oldu.

Kafka’yı 1988 yılından beri “çizgi romana tercüme eden” görsel sanatçı Kuper’ın uyarlamaları da bu eserlerin arasında değerli bir yere sahip.

Kafka’nın öykülerinin bireysel yorumlara ilham verdiğini, her okura benzersiz bir kişisel bağlam sunduğunu belirten Kuper şöyle diyor:

“Kafka kırk bir yaşını doldurmadan öldü, bundan neredeyse yüz yıl önce, ama öyküleri daha dün yazılmış hissi veriyor. Ya da belki takipçilerinden Gustav Janouch’un dediği gibi, Kafka’nın eserleri ‘yarının bir aynası’dır. Bu eserler şimdiye ve buraya ait; Kafka’nın hikâyeleri insanlık durumumuza giden bir yol haritası teşkil ediyor. Bizi kurumlarımızın tehlikelerine karşı uyarıyor, bize zaaflarımızı hatırlatıyor, absürdlüklerimize gülmemiz için bizi dürtüyorlar. Dünyamız giderek daha çok ‘Kafkaesk’ sıfatını yansıtırken, Kafka’nın kulaklarımıza fısıldadığı bütün o mesajlarda yeni bir anlam bulabiliriz.”

Kafka’nın uzunlu kısalı on dört öyküsüne Kuper’ın getirdiği yaratıcı yorumların, Kafka okurlarına yeni ve farklı bakış açıları sunarken, onunla henüz tanışmamış olan okurlar için de yazarın benzersiz dünyasına güzel bir giriş olacaktır.

Künye: Peter Kuper – Kafkaesk: On Dört Öykü, çeviren: Özde Duygu Gürkan, Metis Yayınları, çizgiroman, 160 sayfa, 2022

Pierre Christin – Orwell (2022)

Büyük yazar George Orwell’in hayatı üzerine bir görsel şölen.

Pierre Christin’in yazdığı, resimleri Sebastien Verdier imzalı şahane kitap, Orwell hayranları kadar çizgi roman tutkunlarının da arşivlerindeki yerini muhakkak almalı.

‘Hayvan Çiftliği’ ve ‘1984’ gibi romanlarının etkileri hâlâ felsefe ve sanat alanında devam eden Orwell’in muhteşem hayat hikâyesini anlatan çalışmaya ayrıca André Juillard, Olivier Balez, Manu Larcelet, Blutch, Kuanjo Guarnido ve Enki Bilal de katkıda bulunmuş.

Künye: Pierre Christin – Orwell, resimleyen: Sebastien Verdier, çeviren: Zeynep Büşra Bölükbaşı, Yapı Kredi Yayınları, biyografi, 160 sayfa, 2022

Pénélope Bagieu – Meydan Okuyan Kadınlar (2021)

Kadın olmak, kabile lideri olmayı yahut uzaya gitmeyi engelleyemiyor.

Fransız illüstratör Pénélope Bagieu, dünya tarihinde iz bırakmış devrimci kadınlar üzerine harika bir grafik romanla karşımızda.

Burada, kadınların suda daha rahat hareket etmelerini sağlayacak giysiler tasarlayan Anette’den Çin’e en görkemli dönemini yaşatan imparatoriçeye, dünya rekoru kıran kadın atletten çocuk gelin olmaktan kaçıp rap yıldızı olan Sonita’ya ve araştırmacı gazeteciliğin üstadı Nelly Bly’a, kadın tarihinde devrim yaratmış pek çok aktör yer alıyor.

Görsel zenginliğiyle de dikkat çeken ‘Meydan Okuyan Kadınlar’, kadınlar başta olmak üzere, kendine karşı dürüst kalarak hayatını yaşamak isteyen herkes için ilham verici öyküler barındırmasıyla çok önemli.

Künye: Pénélope Bagieu – Meydan Okuyan Kadınlar: Kendilerine Sunulanla Yetinmeyenler, çeviren: Ayşe Meral, Alfa Yayınları, çizgiroman, 312 sayfa, 2021

Julio Cortázar – Takipçi (2016)

Bilen bilir: usta yazar Julio Cortázar, ünlü caz müzisyeni Charlie Parker’a büyük bir hayranlık duyuyordu.

Bu hayranlığın bir ürünü olarak ortaya çıkan ve bu caz dehasının son günlerinde geçen ‘Takipçi’ de, müzik ile edebiyatı buluşturan bir şaheser niyetine okunabilir.

José Muñoz’un resimleri ise, hikâyeye bambaşka bir lezzet katıyor.

Künye: Julio Cortázar – Takipçi, çeviren: Pınar Savaş, Deli Dolu Yayınları

Rius – Çizgilerle Ekonomi (2016)

Usta çizer Rius’un kaleminden, ekonominin uzun yolculuğunun mizahla örülü hikâyesi.

Ekonomik sistemin doğuşu, üretimin ve tüketimin nasıl gerçekleştiği, zenginlik ve yoksulluğun nedenleri, tarihte görülmüş üretim modelleri, kapitalist toplumda ihtiyaçların karşılanma biçimleri ve buna benzer pek çok soru, Rius’un mizahla örülmüş çizgilerinde yanıtını buluyor.

Künye: Rius – Çizgilerle Ekonomi, çeviren: Barış Yıldırım, Yordam Kitap

Cem Güventürk – Çünkü Bir Anlamı Vardır (2016)

Leman ve Penguen’deki çalışmalarıyla hatırlayacağımız Cem Güventürk’ten, âşık olmadan ve daima gülümsemeden güne başlayanların hal-i pür melali.

Tekdüze yaşamın saldırılarıyla adeta kevgire dönmüş modern insanın yaşadığı yabancılaşmaya trajikomik bir çerçeveden bakmak ve özünde bir anlamı olması gereken hayatımız üzerine yeniden düşünmek için.

Künye: Cem Güventürk – Çünkü Bir Anlamı Vardır, Karakarga Yayınları

Julio Cortázar – Buluşma (2016)

Che Guevara ve Fidel Castro’nun Küba Devrimi’yle taçlanan buluşmasının çizgili hikâyesi.

Kitap, Che ve devrimci arkadaşlarının Sierra Maestra dağlarında devrimin efsanevi komutanlarıyla buluşmak için çıktıkları zorlu yolculuğu anlatıyor.

Cortazar’ın harikulade anlatımı ve Enrique Breccia’nın görkemli resimleri eşliğinde.

Künye: Julio Cortázar – Buluşma, resimleyen: Enrique Breccia, çeviren: Altuğ Akın, Deli Dolu Yayınları

Kate Evans – Kızıl Rosa (2016)

Radikal karikatürist, yazar ve anne Kate Evans’tan, devrim tarihinin parlayan kadın yıldızı Rosa Luxemburg’un resimli yaşamöyküsü.

Metinde Luxemburg’un yazılarından yapılan doğrudan alıntılar yer aldığı gibi, karakterler arasındaki diyalogların çoğu da, Luxemburg’un kendi sözleri kullanılarak yeniden yazılmış.

Dünya tarihinde iz bırakmış sıra dışı bir kadın devrimcinin dünyasına daha yakından bakmak için birebir.

Künye: Kate Evans – Kızıl Rosa, çeviren: Devrim Kılıçer, Epos Yayınları