Emre Kaymakçı — Venedik Hâkimiyetinde Girit Adası (2026)

Emre Kaymakçı’nın ‘Venedik Hâkimiyetinde Girit Adası, 1204-1453’ adlı çalışması, Girit’in Venedik yönetimi altındaki Orta Çağ tarihini siyasal ve askerî gelişmelerin ötesine taşıyarak adanın idari yapısını, toplumsal hayatını, ekonomisini ve kültürel dönüşümünü birlikte ele alıyor. Çalışmanın temel amacı, Türk tarihçiliğinde uzun süre sınırlı biçimde incelenmiş olan bu dönemi, Venedik arşivlerindeki birincil kaynaklara dayanarak bütünlüklü biçimde ortaya koymak.

Kitap, Girit’in coğrafi konumu ve Venedik hâkimiyetine giden süreci IV. Haçlı Seferi’nin sonuçlarıyla birlikte değerlendiriyor. 1204 sonrasında Venedik için Doğu Akdeniz ticaretinin ve deniz ulaşımının kilit merkezlerinden birine dönüşen ada, yalnızca bir koloni değil, Venedik’in Ege ve Anadolu’daki siyasal ve ticari faaliyetlerini örgütlediği stratejik bir üs hâline geliyor. Venediklilerin adaya yerleşmesiyle birlikte mevcut idari yapı yeniden düzenleniyor; kolonizasyon ve yeni yönetim mekanizmaları Girit’in demografik ve toplumsal dokusunu değiştiriyor.

Çalışmanın önemli bölümlerinden biri, Venedik yönetiminin nasıl işlediğini ve buna karşı gelişen direnişleri inceliyor. Dükadan kale yöneticilerine, mali ve adli görevlilerden diğer memurlara kadar uzanan idari örgütlenme ele alınırken, Girit’te art arda ortaya çıkan isyanlar Venedik hâkimiyetinin kırılganlığını gösteriyor. Aziz Stefanos, Skordil ve Melissinos, Khortatzis ve Kallergis isyanlarından 1363-1366’daki Aziz Titus İsyanı’na kadar uzanan mücadeleler, yerel güçlerle Venedik yönetimi arasındaki gerilimin farklı biçimlerini ortaya koyuyor. Savunma sistemi de bu çerçevede değerlendirilerek adanın askerî açıdan nasıl örgütlendiği gösteriliyor.

Girit’in tarihi aynı zamanda Akdeniz’deki güç dengelerinin tarihidir. Kaymakçı, Venedik’in Ceneviz ve Bizans dünyasıyla ilişkilerinin yanı sıra Menteşeoğulları, Aydınoğulları ve Osmanlı Beyliği ile kurduğu ilişkileri özellikle Girit üzerinden izliyor. Ticaret anlaşmaları, diplomatik girişimler ve askerî çatışmalar aracılığıyla ada, Venedik ile Batı Anadolu’daki Türk siyasi oluşumları arasındaki ilişkilerin önemli bir aracısı olarak beliriyor. Kereste, at, peynir gibi ürünlerin ticareti ve Venedik tüccarlarının Batı Anadolu’daki faaliyetleri, Girit’in ekonomik işlevini daha görünür kılıyor.

Kitap, siyasetin ötesine geçerek Venedik Girit’inin toplumsal ve kültürel yapısını da inceliyor. Demografik değişimler, ekonomi ve ticaret, sivil ve dinî mimari, eğitim, kültür ve sanat ile gündelik hayat ayrı başlıklar altında ele alınıyor. Böylece Venedik hâkimiyeti yalnızca yönetici elitlerin kararları üzerinden değil, adada yaşayan insanların toplumsal ilişkilerini ve günlük yaşamlarını dönüştüren uzun süreli bir süreç olarak resmediliyor.

Çalışmanın özgün yönlerinden biri de kaynak kullanımında ortaya çıkıyor. Kaymakçı, Venedik Devlet Arşivi’ndeki Duca di Candia ve Notai di Candia belgelerinin yanı sıra dönemin kroniklerinden yararlanıyor. Orta Çağ Latincesi, Yunanca ve İtalyanca kaynaklarla çalışabilmek için dil ve paleografya eğitimi alan yazarın Venedik’te gerçekleştirdiği arşiv araştırmaları, daha önce ikincil kaynaklara dayalı olarak parçalı biçimde bilinen birçok gelişmenin yeniden değerlendirilmesini sağlıyor.

Sonuç olarak kitap, Venedik’in Girit’teki yönetimini yalnızca bir sömürgecilik veya fetih tarihi olarak değil; idare, isyan, ticaret, diplomasi, demografi ve kültürün birbirini etkilediği çok katmanlı bir tarihsel süreç olarak ele alıyor. Aynı zamanda Girit’i Venedik ile Bizans ve Batı Anadolu’daki Türk siyasi güçleri arasındaki ilişkilerin merkezlerinden biri olarak konumlandırarak, Osmanlı’nın 1669’daki fethinden önce adanın taşıdığı stratejik önemi daha iyi anlamamızı sağlıyor.

Emre Kaymakçı — Venedik Hâkimiyetinde Girit Adası, 1204-1453
• Kabalcı Yayınları
Tarih • 288 sayfa • 2026

Elsa Richardson — Gurultular (2026)

Elsa Richardson’ın bu çalışması, mide ve bağırsakları yalnızca biyolojik organlar olarak değil, insanların bedenlerini, duygularını ve kendilerini anlama biçimlerinin tarihine açılan bir pencere olarak ele alıyor. Karnın guruldaması, şişkinlik, açlık ve sindirim gibi gündelik deneyimlerden yola çıkan Richardson, “bağırsak-beyin bağlantısı” olarak bugün bilimsel ve popüler kültürel bir ilgi alanına dönüşen düşüncenin aslında çok daha eski köklere sahip olduğunu gösteriyor.

‘Gurultular’ (‘Rumbles’) Antik Yunan’dan başlayarak farklı dönemlerde insanların karın ile zihinsel ve duygusal yaşam arasında nasıl ilişkiler kurduğunu izliyor. Antik tıp ve felsefede beden ile ruh arasındaki sınırların bugünkü kadar kesin olmadığını gösteren Richardson, sindirim sisteminin yalnızca besinleri işleyen pasif bir mekanizma olarak görülmediğini; ruh hali, düşünce, karakter ve davranış üzerinde etkili olabilecek bir merkez olarak düşünüldüğünü ortaya koyuyor. Bu anlayış, yüzyıllar boyunca farklı tıbbi, dini ve felsefi yorumlarla değişime uğradı.

Orta Çağ ve erken modern dönemde karın, bedenin kontrol edilmesi ve disipline edilmesiyle ilgili tartışmaların da merkezinde yer alıyor. Dini metinlerde oruç ve perhiz, yalnızca bedensel ihtiyaçların sınırlandırılması değil, iradenin ve ahlaki özdenetimin sınanması olarak görülüyor. Simyacılar ve hekimler ise sindirim süreçlerini insanın doğası ve sağlığı hakkında bilgi veren karmaşık mekanizmalar olarak araştırıyor. Böylece karın, hem günah ve arzuların hem de sağlık ve yaşamın kaynağı olarak farklı anlamlar kazanıyor.

Richardson özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda bedenin toplumsal düzenle ilişkisine dikkat çekiyor. Fransa’dan Viktorya dönemi Britanyası’na uzanan süreçte görgü kuralları, beslenme tavsiyeleri ve tıbbi bilgiler, insanlara bedenlerinin seslerini nasıl kontrol etmeleri gerektiğini öğretiyor. Guruldayan bir karın, gaz veya sindirim sorunları yalnızca fizyolojik bir mesele olmaktan çıkıp utanç, nezaket ve toplumsal kabul sorununa dönüşebiliyor. Karnın “konuşması”, kişinin kamusal alandaki kimliğini bile etkileyebiliyor.

Kitap, bedenin denetimi ile siyasal itiraz arasındaki ilişkiyi de ele alıyor. Açlık grevi yapan süfrajetler, bedeni yalnızca disipline edilmesi gereken bir nesne olmaktan çıkararak politik bir mücadele aracına dönüştürüyor. Edward dönemi vücut geliştiricilerinin bedenlerini biçimlendirme çabaları ise güç, irade ve erkeklik ideallerinin sindirim ve beslenme pratikleriyle nasıl birleştiğini gösteriyor. Böylece karın, toplumsal normlara uymanın olduğu kadar onlara direnmenin de bir alanı hâline geliyor.

Richardson’ın dikkat çektiği bir başka boyut, mikrobiyolojinin gelişmesiyle bağırsaklara bakışın değişmesi. Görünmeyen mikroorganizmaların keşfi, insan bedeninin kendi sınırları içinde kapalı ve bağımsız bir bütün olduğu düşüncesini sarsıyor. Bağırsaklar, insan ile mikroorganizmalar arasında sürekli bir etkileşim alanı olarak yeniden düşünülmeye başlanıyor. Modern dönemde bunun devamı olarak bağırsakların ruh hali, davranış ve zihinsel süreçlerle ilişkisi yeniden gündeme geliyor.

Sonuçta ‘Gurultular’, sindirim sisteminin tarihini anlatırken aslında insanın kendi bedeniyle kurduğu ilişkinin tarihini yazıyor. Açlık, haz, utanç, disiplin, sağlık, hastalık, çalışma ve isyan gibi deneyimlerin karınla kurduğu bağlantıyı gösteren Richardson, beden ile zihnin birbirinden kesin biçimde ayrılabileceği fikrini sorguluyor. Kitabın temel sorusu da burada beliriyor: Karnımız yalnızca bedenimizin bir parçası mı, yoksa nasıl düşündüğümüzü, hissettiğimizi ve yaşadığımızı belirleyen ortaklarımızdan biri mi?

Elsa Richardson — Gurultular: Mide ve Bağırsakların Tuhaf Tarihi
Çeviren: Hasan Can Utku • Koç Üniversitesi Yayınları
Tarih • 320 sayfa • 2026

Stephen Mitchell, Margaret Black — Freud ve Sonrası (2026)

 

Stephen A. Mitchell ve Margaret J. Black’ın bu çalışması, psikanalitik düşüncenin Freud’dan sonraki gelişimini tek tek kuramcıların görüşlerini sıralayarak değil, birbirleriyle tartışan ve birbirlerini dönüştüren kuramsal gelenekler üzerinden izliyor. Freud’un başlangıç noktası olarak seçilmesi, yalnızca psikanalizin kurucusu olmasıyla değil, çağdaş psikanalitik düşüncenin hâlâ onun kavramlarıyla hesaplaşarak gelişmesiyle açıklanıyor. ‘Freud ve Sonrası’ (‘Freud and Beyond’), Freud’un düşüncesini tarihsel bağlamı içinde ele alırken sonraki yaklaşımların hangi sorunlara cevap olarak ortaya çıktığını gösteriyor.

Kitabın ilk bölümleri Freud’un temel kuramını ve klinik anlayışını ortaya koyuyor. Bilinçdışı, çatışma, dürtü, savunma, aktarım ve çocukluk deneyimlerinin ruhsal yaşam üzerindeki etkisi gibi kavramlar, psikanalizin sonraki gelişimini belirleyen temel taşlar olarak ele alınıyor. Ancak Mitchell ve Black, Freud’un düşüncesini değişmez bir öğreti olarak sunmuyor. Tam tersine, Freud’un kendi çalışmalarında bile önemli dönüşümler bulunduğunu ve sonraki psikanalistlerin bu mirasın farklı yönlerini geliştirdiklerini vurguluyor.

Freud sonrasında ortaya çıkan ilk büyük ayrışmalardan biri, Carl Gustav Jung ve Alfred Adler gibi isimlerin Freud’un yaklaşımından kopmalarıyla belirginleşiyor. Ardından Anna Freud ve Melanie Klein üzerinden ego psikolojisi ile nesne ilişkileri kuramının gelişimi izleniyor. Özellikle Klein’ın bebeğin ilk ilişkilerini ve iç dünyasını merkeze alan yaklaşımı, psikanalitik dikkatin yalnızca dürtülerden kişilerarası ilişkilere doğru genişlemesinde önemli bir rol oynuyor. Donald Winnicott ve diğer nesne ilişkileri kuramcılarıyla birlikte anne-bebek ilişkisi, çevrenin rolü, gerçek ve sahte kendilik gibi meseleler daha da öne çıkıyor.

Kitabın önemli bir bölümü, Heinz Kohut’un kendilik psikolojisi ile Otto Kernberg’in yaklaşımını ele alıyor. Kohut, ruhsal yaşamı kendiliğin bütünlüğü ve sürekliliği açısından yeniden düşünürken; Kernberg kişilik örgütlenmesi, bölme ve sınırda kişilik yapılanması gibi konular üzerinde duruyor. Böylece psikanalitik kuram, yalnızca bastırılmış dürtülerin çözümlenmesine dayalı bir model olmaktan çıkıp kişinin kendilik duygusunu ve ilişkilerini nasıl kurduğunu açıklayan daha geniş bir çerçeveye kavuşuyor.

Mitchell ve Black, kişilerarası ve ilişkisel yaklaşımların yükselişini de bu tarihsel dönüşümün devamı olarak değerlendiriyor. Harry Stack Sullivan, Erich Fromm ve benzeri düşünürlerin katkıları üzerinden bireyin ruhsal dünyasının toplumsal ve kişilerarası ilişkilerden bağımsız düşünülemeyeceği gösteriliyor. İlişkisel psikanalizde ise analist ile analizanın birbirinden tamamen bağımsız iki konum olmadığı; terapötik ilişkinin kendisinin analitik çalışmanın önemli bir parçası olduğu fikri öne çıkıyor.

Kitabın ayırt edici yönlerinden biri, kuramsal farklılıkları yalnızca soyut kavramlarla açıklamaması. Yazarlar, farklı ekollerin aynı klinik duruma nasıl farklı biçimlerde yaklaşabileceğini örneklerle gösteriyor. Böylece örneğin bir hastanın kaygısı, aktarımı ya da ilişki sorunları Freudcu, Klein’cı, kendilik psikolojisine dayalı veya ilişkisel bir perspektiften nasıl farklı anlaşılabilir sorusunu somutlaştırıyorlar. Klinik örnekler, kuramlar arasındaki ayrımları görünür kılarken psikanalitik düşüncenin yaşayan ve değişen niteliğini de ortaya koyuyor.

Sonuçta ‘Freud ve Sonrası’, psikanalizi tek bir kurucunun etrafında donmuş bir öğreti olarak değil, Freud’un sorularından hareketle sürekli yeniden şekillenen çoğul bir düşünce alanı olarak sunuyor. Mitchell ve Black’ın temel amacı, farklı ekollerden hangisinin “doğru” olduğunu ilan etmekten çok, her yaklaşımın insan ruhsallığının hangi boyutlarını görünür kıldığını göstermek. Bu nedenle kitap, Freud’dan nesne ilişkilerine, kendilik psikolojisinden kişilerarası ve ilişkisel psikanalize uzanan çizgide modern psikanalitik düşüncenin nasıl genişlediğini anlamak için kapsamlı bir tarihsel ve klinik çerçeve sunuyor.

Stephen A. Mitchell, Margaret J. Black — Freud ve Sonrası: Modern Psikanalitik Düşüncenin Tarihi
Çeviren: Ayhan Eyrilmez • Okuyan Us Yayınları
Psikanaliz • 500 sayfa • 2026

Alper Elvan Polat — Güzellik Problemi (2026)

Alper Elvan Polat’ın Güzellik Problemi: Tarihsel Köklerden Croce ve Sibley’e adlı çalışması, gündelik hayatta neredeyse düşünmeden kullandığımız “güzel” sözcüğünü felsefi bir probleme dönüştürüyor. Bir manzarayı, yüzü, yapıyı, müziği ya da sanat eserini güzel bulduğumuzda aslında neyi dile getirdiğimiz sorusundan hareket eden kitap, güzelliğin nesnenin kendisine ait bir özellik mi, yoksa öznenin duyarlığı ve beğeni yargısıyla mı ortaya çıktığını araştırıyor. Böylece basit görünen bir beğeni ifadesinin ardındaki uzun felsefe tarihini görünür kılıyor.

Kitabın tarihsel izleği Platon, Aristoteles ve Plotinos’la başlıyor. Platon’da güzellik idea, iyi ve hakikatle bağlantılı metafizik bir nitelik kazanırken Aristoteles’te düzen, ölçü, oran ve mimesis öne çıkıyor. Plotinos ise güzelliği duyusal olanın ötesine taşıyarak daha yüksek bir birlik ve bütünlük anlayışıyla ilişkilendiriyor. Orta Çağ’da Augustinus ve Thomas Aquinas üzerinden bu metafizik miras yeni bir dinsel ve felsefi çerçevede sürdürülüyor. Böylece güzelliğin tarihinin birbirinden kopuk görüşlerden değil, dönüşerek devam eden sorunlardan oluştuğu gösteriliyor.

Modern dönemde güzellik tartışması estetiğin bağımsız bir felsefi alan hâline gelmesiyle yeni bir kavramsal zemine kavuşuyor. Baumgarten’ın estetik kavramını kurmasıyla birlikte güzellik, duyusal bilginin niteliği, haz ve beğeni gibi meselelerle daha sistematik biçimde ele alınıyor. Kant’ta estetik yargının yapısı ve güzel karşısındaki beğeninin nasıl mümkün olduğu tartışılırken Hegel, sanatı tin ve güzellik arasındaki ilişki üzerinden değerlendiriyor. Descartes, Hutcheson ve Hume gibi düşünürler de modern estetik düşüncenin oluşumuna giden yolu hazırlayan farklı uğraklar olarak ele alınıyor.

Çalışmanın merkezinde ise Benedetto Croce ile Frank Sibley bulunuyor. Croce, güzelliği sezgi ve ifade kavramları üzerinden düşünerek sanat deneyiminin öznel ve idealist boyutunu öne çıkarıyor. Sibley ise estetik kavramlar ve beğeni duyusu üzerinden daha çözümleyici bir yaklaşım geliştiriyor. Polat, bu iki düşünürü karşı karşıya getirirken yalnızca iki modern estetikçinin görüşlerini karşılaştırmıyor; onların arkasındaki daha eski felsefi çizgileri de ortaya çıkarıyor. Croce’nin Platon ve Hegel’le, Sibley’in ise Aristoteles ve Kant’la ilişkilendirilebilecek yönleri üzerinden güzellik probleminin iki farklı düşünme biçimini belirginleştiriyor.

Sonuçta kitap, güzelliği tek bir tanıma indirgemek yerine, farklı dönemlerde yeniden biçimlenen canlı bir felsefi soru olarak ele alıyor. Güzellik üzerine düşünmek böylece yalnızca sanat eserlerini değerlendirmek değil; duyularımızı, beğenilerimizi, yargılarımızı ve dünyayla kurduğumuz ilişkiyi sorgulamak anlamına geliyor. Polat’ın amacı kesin bir cevap vermekten çok, herkesin bildiğini sandığı “güzel” kavramına yeniden ve daha dikkatli bakmayı sağlamak.

Alper Elvan Polat — Güzellik Problemi: Tarihsel Köklerden Croce ve Sibley’e
• Çizgi Kitabevi
Sanat • 152 sayfa • 2026

Sandra Lawrence — Mantarların Büyüsü (2026)

Sandra Lawrence’ın ‘Mantarların Büyüsü’ adlı kitabı, mantarları yalnızca biyolojik organizmalar ya da besin kaynağı olarak değil, insan kültürünün, inançlarının ve şifa arayışının ayrılmaz bir parçası olarak ele alıyor. Mantarların tarih boyunca neden gizemli, büyülü ve kimi zaman korkutucu varlıklar olarak görüldüğünü araştıran Lawrence, folklor, batıl inanç, geleneksel tıp ve modern bilim arasında bir bağlantı kuruyor.

Kitabın merkezinde, mantarların insan hayal gücündeki yeri. Karanlık ormanlarda aniden ortaya çıkmaları, kısa sürede büyümeleri, bazı türlerinin geceleri parlaması, bazılarının ise ölümcül olması, onları dünyanın farklı kültürlerinde doğaüstü güçlerle ilişkilendirmiş. Lawrence, mantarların periler, cadılar, ruhlar ve büyüyle ilişkilendirildiği inanışları incelerken, bu anlatıların insanların doğal dünyayı anlamlandırma biçimleri hakkında da ipuçları verdiğini gösteriyor. Özellikle parıldayan tilkiateşi gibi sıra dışı türler, mantarların neden yüzyıllar boyunca gizemli varlıklar olarak algılandığını ortaya koyuyor.

Lawrence bununla birlikte mantarların yalnızca folklorun konusu olmadığını vurguluyor. İnsan toplulukları binlerce yıldır mantarlardan beslenme, tedavi ve çeşitli gündelik amaçlarla yararlanıyor. Bazı türlerin zehirli olması onları tehlikeli kılarken, bazıları geleneksel tıp uygulamalarında önemli bir yer edinmiş. Kitap, bu deneyimlerin zamanla biriken halk bilgisini ve mantarların insan sağlığıyla ilişkisinin nasıl keşfedildiğini ele alıyor. Böylece “şifa” ile “zehir” arasındaki sınırın mantarlar söz konusu olduğunda ne kadar ince olduğunu gösteriyor.

Eser, geçmişteki inanışlarla günümüzdeki bilimsel araştırmalar arasındaki ilişkiye de dikkat çekiyor. Geleneksel toplumların gözlem ve deneyim yoluyla geliştirdiği bilgiler, modern bilimin mantarların tıbbi ve biyolojik özelliklerini araştırmasıyla farklı bir anlam kazanıyor. Lawrence, mantarların yalnızca geçmişin batıl inançlarında kalan canlılar olmadığını; gıda, tıp ve bilim açısından günümüzde de önemlerini koruduklarını ortaya koyuyor.

Kitabın dikkat çekici yönlerinden biri de kapsamı. Lawrence, Royal Botanic Gardens, Kew arşivlerinden yararlanarak yüzden fazla mantar türünü ele alıyor ve bunların her birini farklı kültürel, tarihsel veya bilimsel bağlamlara yerleştiriyor. Bu nedenle kitap yalnızca mantarların doğal tarihini anlatmıyor; insanların ormanları, bilinmeyeni ve doğanın kontrol edilemeyen güçlerini nasıl yorumladıklarının da bir panoramasını sunuyor.

Sonuçta ‘Mantarların Büyüsü’ (‘The Magic of Mushrooms: Fungi in Folklore, Superstition and Traditional Medicine’), mantarları doğanın kenarında duran önemsiz canlılar olmaktan çıkarıp insanlık tarihinin merkezindeki şaşırtıcı aktörlerden biri olarak gösteriyor. Zehirlenmeden şifaya, büyüden mutfak kültürüne kadar uzanan hikâyeleri bir araya getirerek, doğadaki en tanıdık görünen canlıların bile arkasında ne kadar zengin bir kültürel ve bilimsel geçmiş bulunduğunu hatırlatıyor.

Sandra Lawrence — Mantarların Büyüsü: Folklor, Batıl İnanç ve Geleneksel Tıpta Mantarlar
Çeviren: Zafer Fehmi Yörük • Sakin Kitap
Bilim • 208 sayfa • 2026

Denis Noble, Raymond Noble — Canlı Sistemleri Anlamak (2026)

Denis Noble ve Raymond Noble’ın bu kitabı, yaşamı genlerin belirlediği doğrusal bir program olarak açıklayan indirgemeci biyoloji anlayışına karşı çıkıyor. Yazarlar, organizmaların davranışlarını tek tek genlerin özelliklerine bağlayan yaklaşımın canlı sistemlerin nasıl işlediğini açıklamakta yetersiz kaldığını savunuyor. Onlara göre DNA son derece önemli olsa da yaşamın anlamı yalnızca genetik kodda aranamaz.

Kitabın temel itirazı, genlerin organizmanın davranışlarını tek başına belirlediği düşüncesine yöneliyor. Bir insanın neyi sevdiği, nasıl davrandığı veya hangi kararları verdiği gibi karmaşık özelliklerin doğrudan belirli genlere bağlanması, biyolojik süreçlerin çok katmanlı yapısını gözden kaçırıyor. Genom, kendi başına çalışan bir talimatlar kitabı değil; hücre, organizma ve çevresiyle sürekli etkileşim içinde anlam kazanan bir sistemin parçası olarak ele alınıyor.

Noble’ler bu görüşü özellikle hücre fizyolojisi üzerinden temellendiriyor. Hücrelerdeki süreçler yalnızca DNA’dan gelen komutların uygulanmasından ibaret değil; moleküller, hücresel yapılar, organlar ve organizmanın bütünü arasında sürekli geri bildirimler bulunuyor. Bu nedenle biyolojik nedensellik tek yönlü, yani “gen → özellik” biçiminde işlemiyor. Daha üst düzeyde ortaya çıkan koşullar da daha alt düzeydeki biyolojik süreçleri etkileyebiliyor. Organizma ile genom arasındaki ilişki karşılıklı ve dinamik bir nitelik taşıyor.

Kitabın önemli kavramlarından biri eyleyicilik. Yazarlar canlıları pasif biçimde genetik talimatları uygulayan makineler olarak değil, çevreleriyle etkileşen ve bu etkileşimler aracılığıyla kendi durumlarını değiştirebilen sistemler olarak görüyor. Bir organizmanın davranışı, yalnızca sahip olduğu genlerin sonucu değil; içinde bulunduğu fizyolojik durum, çevre, geçmiş deneyimler ve diğer canlılarla ilişkiler tarafından da şekilleniyor.

Bu yaklaşım, genetik determinizmin sınırlarını aşarak yaşamı farklı düzeylerin birbirini etkilediği bütünlüklü bir sistem olarak düşünmeyi gerektiriyor. Hücre, organizma, topluluk ve ekosistem birbirinden bütünüyle kopuk katmanlar değil; karşılıklı ilişkiler içinde işleyen bir bütünün parçalarıdır. Dolayısıyla insanı anlamak için yalnızca genomuna bakmak yeterli değildir.

Sonuçta ‘Canlı Sistemleri Anlamak’ (‘Understanding Living Systems’), genlerin önemini reddetmekten çok, onların biyolojik açıklamadaki yerini yeniden düşünmeyi öneriyor. Yaşamı DNA’nın önceden yazdığı bir program olarak görmek yerine, genlerin de içinde yer aldığı karmaşık, geri beslemeli ve çevreyle sürekli etkileşen sistemlere odaklanıyor. Böylece kitap, “Yaşamın Kitabı”nı yalnızca genlerin yazdığı fikrine karşı çıkarak, canlı organizmanın kendi yaşamını kurma ve sürdürme kapasitesini merkeze alıyor.

Denis Noble, Raymond Noble — Canlı Sistemleri Anlamak
Çeviren: Yonca Aşçı Dalar • Koç Üniversitesi Yayınları
Bilim • 240 sayfa • 2026

Erkin Özdemir — Erken Modern Osmanlılarda İnançsızlığın Tarih Öncesi (2026)

Erken modern Osmanlı toplumunda bugünkü anlamıyla “ateizm” ya da “dinsizlik”ten söz etmek mümkün müdür? Erkin Özdemir’in çalışması, bu soruya doğrudan bir “evet” ya da “hayır” cevabı vermek yerine, 16. ve 17. yüzyılların Osmanlı dünyasında inanç, kutsallık ve bunlardan sapma etrafında şekillenen sıra dışı insan hikâyelerinin izini sürüyor. Mühimme defterleri, kadı sicilleri, kronikler ve farklı türden metinleri bir araya getiren araştırma, modern kavramları geçmişe olduğu gibi taşımak yerine, dönemin kendi dili ve toplumsal ilişkileri içinde bir “inançsızlık tarih öncesi”nin nasıl ortaya çıktığını sorguluyor.

Kitabın ilk bölümü kutsala yöneltilen sövgülere odaklanıyor. Peygamber’e, Kur’an’a, Allah’a ya da iman ve ağız gibi kutsallıkla ilişkilendirilen kavramlara yönelik sözlü saldırılar, yalnızca dinî bir suç kategorisi olarak ele alınmıyor. Özdemir, bu sözlerin hangi toplumsal gerilimlerin, kavga ve çatışmaların, eşkıyalık faaliyetlerinin veya gündelik anlaşmazlıkların içinde ortaya çıktığına bakıyor. Mühimme defterlerinde çoğu zaman kalıplaştırılarak ve ayrıntıları gizlenerek kaydedilen bu olayların izlerini kadı sicillerinde sürerek, resmî dilin örttüğü gündelik hayatı görünür kılmaya çalışıyor. Böylece “küfür” yalnızca cezalandırılması gereken bir söz değil, dönemin toplumsal dünyasına açılan bir tarihsel kaynak hâline geliyor.

İkinci bölümde mesele “ilhâd” kavramına taşınıyor. Burada söz konusu olan, modern anlamda sistematik bir ateizmden ziyade, doğru inançtan sapma veya dinî kabulleri reddetme olarak değerlendirilen tutumlar. Şeyhler, vaizler, toplumun farklı kesimlerinden kişiler ve dinî kabullere meydan okuduğu düşünülen kimseler üzerinden Özdemir, bu suçlamaların hangi koşullarda ortaya çıktığını araştırıyor. Ancak önemli bir metodolojik sorunla da karşılaşıyor: İlhâdla suçlanan kişilerin kendi seslerine çoğu zaman ulaşılamıyor; onların düşünceleri, kendilerini suçlayanların anlatıları üzerinden kayda geçiyor. Dolayısıyla kitap, belgelerin söyledikleri kadar sustuklarına ve nasıl konuştuklarına da dikkat ediyor.

Üçüncü bölümde “Tanrıbilmezler” ortaya çıkıyor. Bu ifade, dönemin Osmanlı dünyasında yalnızca dinî bir suçlama olarak değil, belirli toplumsal tiplerle ve özellikle eşkıyalık dünyasıyla ilişkilenen dikkat çekici bir adlandırma olarak beliriyor. Celâlî hareketlerinin yarattığı toplumsal ve siyasal karmaşa içinde “Tanrıbilmez” ya da “Tanrıtanımaz” olarak anılan kişiler, inançsızlık ile şiddet, başkaldırı ve devlet otoritesine meydan okuma arasındaki ilişkinin araştırılmasına imkân veriyor. Özdemir, bu örneklerden hareketle inançsızlığın yalnızca düşünsel bir pozisyon olarak değil, kimi zaman toplumsal düzenin dışına çıkış biçimi olarak da ortaya çıkabileceğini gösteriyor.

Son bölümde ise erken modern Osmanlı toplumuna dışarıdan bakan Avrupalı gözlemcilerin “heretik” ve “ateist” kavramlarıyla kurdukları ilişkiler ele alınıyor. Böylece Osmanlı belgelerinde “mülhid” veya “Tanrıbilmez” olarak görülen kişilerin, Avrupa düşüncesinde nasıl farklı kategoriler altında değerlendirildiği karşılaştırmalı bir perspektifle gündeme geliyor.

Özdemir’in çalışmasının asıl önemi, geçmişte gerçekten “ateistler” bulunup bulunmadığını kanıtlamaya çalışmasından çok, inançsızlık fikrinin hangi toplumsal, hukuki ve siyasal koşullarda görünür hâle geldiğini araştırmasında yatıyor. Devlet arşivlerinin resmî ve çoğu zaman suçlayıcı diliyle gündelik hayatın daha doğrudan izlerini taşıyan mahkeme kayıtlarını birlikte okuyarak, kutsala sövgüden ilhâda, oradan “Tanrıbilmez” figürüne uzanan bir zihniyet dünyasının izlerini sürüyor. Böylece Osmanlı toplumunu yalnızca inananlardan ve resmî dinî kabullerden oluşan yekpare bir yapı olarak görmek yerine, kutsallıkla çatışan, onu sorgulayan, ihlal eden veya reddeden insanların da bulunduğu karmaşık bir toplumsal alan olarak yeniden düşünmeye davet ediyor.

Erkin Özdemir — Erken Modern Osmanlılarda İnançsızlığın Tarih Öncesi: Kutsala Sövgü, İlhâd ve Tanrıbilmezler
• İletişim Yayınları
Tarih • 214 sayfa • 2026

Bernard Lecomte — KGB Tarihi (2026)

Bernard Lecomte’un bu kitabı, Sovyetler Birliği’nin gizli servisini yalnızca bir istihbarat örgütü olarak değil, rejimin kuruluşundan çöküşüne kadar Sovyet devletinin işleyişinde merkezi rol oynayan bir iktidar aygıtı olarak ele alıyor. 7 Aralık 1917’de Çeka adıyla kurulan teşkilatın GPU, OGPU, NKVD, MGB ve nihayet KGB gibi farklı adlar altında geçirdiği dönüşümü izleyen Lecomte, bu kurumların değişen biçimlerine rağmen korudukları temel işlevleri ortaya koyuyor.

Kitabın başlangıç noktası, Feliks Dzerjinski’nin kurduğu Çeka’nın devrim sonrasındaki şiddet mekanizması. Gizli polis, karşıdevrimle mücadele etmenin yanı sıra rejimin toplumsal denetimini sağlayan bir araca dönüşür. Stalin döneminde bu işlev daha da genişler; tasfiyeler, tutuklamalar, infazlar ve sürgünler aracılığıyla devlet şiddeti sistematikleşir. Lecomte, gizli servisin yalnızca emirleri uygulayan bir kurum olmadığını, Sovyet iktidarının korunmasında aktif bir siyasal aktör hâline geldiğini gösteriyor.

‘KGB Tarihi: Sovyet Gizli Servisi’nin Gerçek Hikayesi’ (‘KGB: La véritable histoire des services secrets’) daha sonra, Sovyet istihbaratının yurtdışındaki faaliyetlerine yöneliyor. İngiltere’de etkili olan Cambridge Beşlisi, Nazi Almanyası’na karşı çalışan Kızıl Orkestra ve Amerika’nın nükleer silah programına ilişkin bilgilerin Sovyetlere aktarılması gibi örnekler üzerinden KGB’nin casusluk ağlarının kapsamı ele alınıyor. Böylece Sovyet istihbaratının yalnızca askerî bilgi toplamadığı; bilim, teknoloji, diplomasi ve Batı toplumları hakkında bilgi edinmeyi de stratejik bir faaliyet olarak gördüğü ortaya çıkıyor.

Stalin sonrasında gizli servisin niteliği değişse de rejim üzerindeki etkisi sona ermiyor. Lavrentiy Beriya’nın yükselişi ve tasfiyesi, KGB’nin iktidar mücadelelerindeki konumunu gösteren önemli örneklerden biri. Yuri Andropov döneminde ise muhalifler, entelektüeller ve rejim karşıtları üzerindeki baskı yeni yöntemlerle sürdürülüyor. Dinleme, gözetleme, propaganda ve dezenformasyon, doğrudan fiziksel şiddetin yanı sıra toplumu kontrol etmenin araçları hâline geliyor.

Soğuk Savaş bölümünde KGB ile CIA arasındaki mücadele öne çıkıyor. Lecomte, istihbarat savaşını yalnızca ajanların karşılıklı operasyonları olarak değil, teknoloji, ekonomik bilgi ve askerî kapasite yarışının bir parçası olarak ele alıyor. Batı teknolojisinin Sovyetler tarafından sistematik biçimde elde edilmeye çalışılması ve “Farewell” vakası, bu rekabetin boyutlarını gösteriyor.

Kitabın son bölümleri KGB’nin Sovyet sisteminin çözülüşü karşısındaki rolüne odaklanıyor. KGB Başkanı Vladimir Kryuçkov’un Gorbaçov’a karşı 1991 darbe girişimindeki rolü, teşkilatın yalnızca rejimin güvenlik aygıtı değil, rejimin geleceği üzerinde söz sahibi olmaya çalışan bir siyasal güç olduğunu ortaya koyuyor. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla KGB ortadan kalksa da kurumun kadroları, yöntemleri ve zihniyeti bütünüyle kaybolmuyor; teşkilatın mirası FSB aracılığıyla yeni Rusya’ya aktarılıyor.

Sonuç olarak Lecomte, KGB tarihini casusluk hikâyelerinin toplamı olmaktan çıkarıp Sovyet iktidarının yetmiş yıllık anatomisi olarak sunuyor. Şiddet, gözetleme, istihbarat, propaganda, dezenformasyon ve teknoloji transferi gibi farklı araçların aynı devlet mantığı içinde nasıl birleştiğini gösteren kitap, KGB’nin yalnızca Sovyet geçmişini değil, bu mirasın çağdaş Rusya’daki devamlılığını anlamaya yönelik bir çerçeve de sunuyor.

Bernard Lecomte — KGB Tarihi: Sovyet Gizli Servisi’nin Gerçek Hikayesi
Çeviren: Ayşen Sarı • Kronik Kitap
Tarih • 264 sayfa • 2026

 

George Dyson — Analog Dünya (2026)

George Dyson’ın bu kitabı, teknolojinin gelişimini yalnızca bilgisayarların ve dijital kodların yükselişi üzerinden okumak yerine, insan, doğa ve makine arasındaki daha eski ve karmaşık ilişkilerden hareketle yeniden düşünüyor. Dyson’ın temel sorusu, programlanabilir makinelerin dünyayı giderek daha fazla kontrol ettiği bir çağda, kontrol edilemeyen süreçlerin ve analog sistemlerin nasıl yeniden önem kazandığıdır.

Dyson, yaklaşık üç yüzyıllık teknoloji tarihini birbirinden kopuk icatlar dizisi olarak değil, insanın doğayla ve makinelerle kurduğu ilişkinin dönüşümü olarak ele alıyor. Bu tarihsel çizgide el yapımı aletlerden makinelerin makine ürettiği sanayi çağına, kodların kendilerini kopyalayabildiği dijital döneme ve günümüzde ortaya çıkan özerk sistemlere uzanan dört aşamalı bir gelişim modeli kuruyor. Böylece teknoloji tarihinin yalnızca daha fazla hesaplama gücüne doğru ilerleyen doğrusal bir süreç olmadığını savunuyor.

Kitabın anlatısı 18. yüzyıldaki Kuzey Pasifik keşiflerinden vakum tüplerine, Apaçi Savaşları sırasında kullanılan haberleşme yöntemlerinden bilgisayarların ve yapay zekânın gelişimine kadar uzanıyor. Dyson bu örnekler aracılığıyla teknolojik yeniliklerin çoğu zaman önceden belirlenmiş bir planın sonucu olmadığını; farklı ihtiyaçların, tesadüflerin, çevresel koşulların ve insan yaratıcılığının kesişmesinden doğduğunu gösteriyor. Haberleşme ağları ve hesaplama sistemleri de bu açıdan yalnızca teknik araçlar değil, kendi içinde beklenmedik ilişkiler üreten yapılar olarak ortaya çıkıyor.

Dyson’ın özellikle üzerinde durduğu nokta, dijital kontrolün sınırları. Bilgisayar programları belirli kurallar ve algoritmalar üzerinden çalışarak karmaşık süreçleri kontrol edebilse de canlı sistemler, ekolojik ağlar ve insan toplulukları aynı şekilde önceden programlanamaz. Doğanın işleyişi doğrusal ve deterministik olmaktan çok, geri beslemelere, rastlantılara ve kendiliğinden oluşan örüntülere dayanır. Dyson’a göre geleceğin teknolojileri de tam olarak bu nedenle yalnızca daha iyi algoritmalardan ibaret olmayabilir.

Bu yaklaşım, kitabın merkezindeki analog dünya fikrini ortaya çıkarıyor. Analog olan, burada yalnızca dijitalin karşıtı bir elektronik teknoloji anlamına gelmiyor; sürekli değişen, birbirine bağlı, çevresine tepki veren ve bütünüyle öngörülemeyen süreçleri ifade ediyor. Dyson, teknolojinin doğayı bütünüyle kontrol altına almak yerine onun organik özelliklerini yeniden üretmeye başladığı bir döneme girildiğini düşünüyor. Özerk makineler, yapay zekâ ve kendiliğinden gelişen sistemler bu dönüşümün örnekleri olarak ele alınıyor.

Dyson’ın kişisel tarihi de anlatının önemli bir parçası. Einstein ve John von Neumann gibi 20. yüzyıl biliminin büyük isimlerinin çevresinde geçen çocukluğunun anıları, bilimsel gelişmeleri soyut bir başarılar tarihinden çıkarıp insanlar arasındaki ilişkiler, fikir alışverişleri ve entelektüel çevreler üzerinden görmesini sağlıyor. Böylece kitap, bilim tarihi ile kişisel hafızayı ve teknoloji tarihini aynı anlatı içerisinde buluşturuyor.

Sonuçta ‘Analog Dünya: İnsanların Makinelerin ve Doğanın Ortak Yazgısı’ (‘Analogia: The Emergence of Technology Beyond Programmable Control’), dijital teknolojinin kaçınılmaz biçimde her şeyi denetleyeceği fikrine mesafeli duruyor. Dyson’a göre teknoloji geliştikçe karşılaştığımız dünya daha fazla hesaplanabilir olmaktan ziyade, daha karmaşık, bağlantılı ve özerk hâle gelebilir. Geleceği yalnızca kodların ve algoritmaların belirleyeceği bir dünya olarak düşünmek yerine, insanın makinelerle ve doğayla birlikte oluşturduğu, bütünüyle programlanamayan bir sistem olarak kavramamız gerektiğini savunuyor.

George Dyson — Analog Dünya: İnsanların Makinelerin ve Doğanın Ortak Yazgısı
Çeviren: Mehmet Doğan • Koç Üniversitesi Yayınları
Bilim • 344 sayfa • 2026

Kolektif — Aleviliğin Son Yüzyılı (2026)

Yalçın Çakmak’ın derlediği ‘Aleviliğin Son Yüzyılı’, Aleviliği yalnızca bir inanç sistemi olarak değil, tarih boyunca devlet politikaları, toplumsal çatışmalar, kimlik mücadeleleri ve kültürel dönüşümler içinde şekillenen çok katmanlı bir toplumsal gerçeklik olarak ele alıyor. Kitabın çıkış noktası, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiye’sine uzanan süreçte Kızılbaş-Alevilere yönelik dışlama, baskı ve asimilasyon pratiklerinin farklı biçimler alarak varlığını sürdürmesi ve buna karşı Alevi topluluklarının geliştirdiği hafıza, dayanışma ve kimlik stratejileri.

Derlemenin tarihsel çerçevesinde özellikle Horasan anlatısı önemli bir yer tutuyor. Yalçın Çakmak, Alevi kimliğinin tarihsel kökenlerini açıklamakta kullanılan bu anlatının yalnızca geçmişe ilişkin bir rivayet olmadığını; Alevilerin kendilerini ve tarihlerini anlamlandırma biçimlerinin önemli bir parçası olduğunu tartışıyor. Buna paralel olarak kitap, Aleviliğin kökenini yalnızca “Türk İslamı” çerçevesine yerleştiren yaklaşımların siyasal anlamlarını sorguluyor. Aleviliğin farklı etnik ve kültürel topluluklar içerisindeki varlığı, tek ve değişmez bir kimlik tanımının sınırlarını görünür kılıyor.

Kitabın önemli meselelerinden biri de Alevi hafızasının nasıl üretildiği ve aktarıldığı. Sözlü kültürün “sineden sineye” aktarım biçimleri ile yazılı kaynakların kullanımı arasındaki gerilim ele alınırken, Alevi tarihine dair kaynakların hangi yöntemlerle okunması gerektiği sorgulanıyor. İnanç pratiklerinin ve topluluk bilgisinin kuşaktan kuşağa aktarılması da bu bağlamda değerlendiriliyor. Böylece Alevilik, yalnızca geçmişten devralınan sabit bir miras değil, her kuşakta yeniden yorumlanan ve yaşatılan dinamik bir gelenek olarak ortaya çıkıyor.

Derlemenin en güçlü tarihsel-siyasal eksenlerinden birini Alevifobi oluşturuyor. Osmanlı dönemindeki Kızılbaş karşıtı politikalar ve katliamlardan II. Abdülhamid dönemindeki “inançların düzeltilmesi” ve asimilasyon politikalarına; İttihat ve Terakki’nin Türklük siyaseti, Koçgiri ve Dersim’den çok partili dönemdeki Malatya, Maraş, Çorum, Sivas ve Gazi saldırılarına kadar uzanan çizgi, devlet ile Alevi toplumu arasındaki ilişkinin farklı dönemlerde aldığı biçimleri ortaya koyuyor. Cumhuriyet döneminde Aleviliğin kimi zaman dışlanan, kimi zaman denetlenen, kimi zaman da ulusal kimlik inşası içerisinde araçsallaştırılan bir kategoriye dönüştürülmesi, bu sürekliliğin önemli bir boyutunu oluşturuyor.

Kitap, Alevifobinin yalnızca devlet kurumlarında veya geleneksel siyasette ortaya çıkmadığını, medya ve dijital dünyada da yeni biçimler kazandığını gösteriyor. Alevi kimliğinin siyasal olaylarla ilişkilendirilmesi, toplumsal hareketlerin “Alevi” olarak damgalanması, siyasetçilerin mezhepsel kimlikleri üzerinden hedef alınması ve sosyal medyada dolaşıma giren nefret söylemleri, eski önyargıların yeni iletişim ortamlarında nasıl yeniden üretilebildiğini düşündürüyor. Bu açıdan “dijital Yezitlik” kavramı, Alevifobinin teknolojik dönüşümler karşısında ortadan kalkmadığını, aksine yeni yayılma kanalları bulduğunu tartışmaya açıyor.

‘Aleviliğin Son Yüzyılı’, aynı zamanda Alevi kimliğinin kültürel alandaki temsillerini inceliyor. Modern Türk edebiyatında Aleviliğin nasıl konu edildiği, sinemada Alevi kimliğinin hangi anlatılar ve imgeler üzerinden temsil edildiği ve Alevi müziğinin bir inanç ve kültür pratiğinden müzik endüstrisinin bir janrına dönüşürken geçirdiği değişimler ele alınıyor. Böylece kültürel üretimin yalnızca Aleviliği görünür kılmakla kalmadığı; aynı zamanda kimliğin nasıl algılandığını ve yeniden kurulduğunu da etkilediği ortaya konuyor.

Derlemenin bir diğer önemli boyutu Alevilerin kamusal alandaki konumu ve örgütlenme biçimleri. Alevilerin devlet karşısındaki talepleri, yurttaşlık anlayışları ve kamu ile ilişkileri tartışılırken, Avrupa’ya yönelen göç sonrasında ortaya çıkan örgütlenmeler ve kimlik biçimleri de ele alınıyor. Türkiye dışındaki Alevi topluluklarının yeni hukuki, siyasal ve toplumsal koşullarla karşılaşması, Aleviliğin yalnızca Türkiye sınırları içerisinde tanımlanan bir kimlik olmaktan çıkıp ulusötesi bir toplumsal örgütlenme biçimi kazanmasını beraberinde getiriyor.

Bu dönüşümün bir başka örneğini Madımak Katliamı hafızasının dijital çağda örgütlenmesi oluşturuyor. Hafıza merkezleri, arşivler ve ağ toplumu aracılığıyla geçmişin yeniden hatırlanması, Alevilerin tanınma mücadelesinin yalnızca geçmişte yaşananları kaydetmekle sınırlı olmadığını gösteriyor. Hafıza burada hem topluluk kimliğinin korunmasının hem de kamusal tanınma talebinin bir aracı hâline geliyor.

Sonuç olarak ‘Aleviliğin Son Yüzyılı’, Aleviliğin tarihini tek bir kökene, kimliğe ya da siyasal yoruma indirgemek yerine hafıza, inanç, etnisite, devlet, yurttaşlık, kültür, medya ve göç gibi farklı eksenlerin kesişiminde ele alıyor. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan Alevifobi tarihini görünür kılarken, Alevilerin yalnızca baskı ve dışlanmanın nesnesi olmadığını; kendi bilgi biçimlerini, kültürel pratiklerini, dayanışma ağlarını ve kimliklerini yeniden üretme kapasitesine sahip olduklarını da gösteriyor. Kitabın temel sorusu bu nedenle yalnızca “Alevilik nedir?” değil, Alevilik hangi tarihsel koşullarda nasıl tanımlandı, kimler tarafından dönüştürüldü ve Aleviler bu tanımlara karşı kendi hafızalarını nasıl kurdu? sorusu.

Bülent Akın, Yalçın Çakmak, Faruk Çalışkan, Özge Dikmen, Kumru Berfin Emre, Mehmet Ertan, Orhan Gazi Ertekin, Bülent Keleş, İhsan Koluaçık, Onur Özger, Cemal Salman, Ali Duran Topuz ve Elif Yıldızlı’nın katkılarıyla Aleviliği tarihî, siyasal, kültürel, sosyolojik bağlamlarda ele alan bir derleme.

Kolektif — Aleviliğin Son Yüzyılı
Derleyen: Yalçın Çakmak • İletişim Yayınları
İnceleme • 358 sayfa • 2026