Andrew Phillips ve J. C. Sharman ‘Taşeron İmparatorluklar’da (‘Outsourcing Empire’), Avrupa yayılmacılığını yalnızca egemen devletlerin rekabeti üzerinden açıklayan anlatıyı sorguluyor. 17. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan dönemde yayılmacılığın başlıca taşıyıcılarının, ticari amaçlarla kuruldukları halde savaşma, barış yapma, diplomasi yürütme ve toprak yönetme gibi egemenlik yetkilerine sahip şirket-devletler olduğunu savunuyor. İngiliz (EIC) ve Hollanda Doğu Hindistan (VOC) şirketleri gibi yapılar, kârı siyasal ve askeri güçle birleştirerek Avrupa’nın denizaşırı genişlemesinde rol oynuyor. Şirket-devletler böylece kapitalizm ile emperyalizmin gelişimini birlikte taşıyan melez kurumlar olarak ele alınıyor.
Şirket-devletlerin ortaya çıkışında, Avrupa hükümdarlarının denizaşırı yayılma arzuları ile bunu doğrudan gerçekleştirecek kaynaklarının yetersizliği etkili oldu. Özel tüzüklerle kurulan şirketlere ticaret tekellerinin yanı sıra savaş ve barış yapma, anlaşmalar imzalama, ordu ve donanma bulundurma ve toprak yönetme gibi yetkiler devredildi. Kamu ile özel alanın kesin biçimde ayrılmadığı erken modern dünyada egemenlik şirketler üzerinden uygulandı. Şirket-devletler kıtalar arasındaki mal, insan ve fikir dolaşımını kolaylaştırırken diplomatik ilişkilerin de başlıca aracına dönüştü. Başarıları, kâr ile siyasal güç kullanma kapasitesini dengeleyebilmelerine göre değişti.
Kitabın ilk bölümleri şirket-devletlerin yükselişini, Doğu’daki başarılarını ve modelin Atlantik dünyasına yayılmasını inceliyor. Yazarlar yalnızca başarılı örneklere bakmıyor; çok sayıda şirket-devletin başarısız olduğunu göstererek sonuçların neden bölgelere ve dönemlere göre değiştiğini araştırıyor. İşlem maliyetleri, teşvikler, koruma kapasitesi ve siyasal meşruiyet gibi etkenleri değerlendiriyor.
On sekizinci yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa devletlerinin bürokratik ve askerî kapasitesi güçlendikçe şirket-devletlerin konumu zayıfladı. Egemen devletin yükselmesi ve kamu-özel ayrımının belirginleşmesi şirket-devletleri sorunlu hale getirdi. 19. yüzyılın ortalarında büyük şirket-devletlerin çoğu ortadan kalktı, devlet denetimine girdi veya ticari kuruluşlara dönüştü. “Yeni emperyalizm” döneminde kısa bir diriliş yaşansa da bu örnekler eski güce ulaşamadı.
Sonuç olarak kitap, modern uluslararası düzenin yalnızca devletlerin yükselişiyle açıklanamayacağını gösteriyor; şirket-devletlerin Avrupa’nın dünyaya açılmasında, emperyal egemenliğin kurulmasında ve küresel ekonomik ilişkilerin gelişmesinde merkezi rol oynadığını gösterdi. Devlet-piyasa ve kamu-özel ayrımlarının tarihsel oluşumunu gösterdi. Bu durum, bugün de geçerli.
Andrew Phillips, J. C. Sharman — Taşeron İmparatorluklar: Şirket Devletler Modern Dünyayı Nasıl Oluşturdu?
Çeviren: İlker Sönmez • Vakıfbank Kültür Yayınları
Tarih • 336 sayfa • 2026
