Rudi Matthee bu çalışmasında, Safevi İmparatorluğu’nun 1722’de Isfahan’ın Afganlar tarafından ele geçirilmesiyle sonuçlanan çöküşünü, saray yozlaşması ve ahlaki çözülme üzerinden açıklayan geleneksel anlatıyı sorguluyor. Matthee’ye göre bu çöküş, 17. yüzyıl boyunca biriken siyasal, ekonomik, askeri ve toplumsal sorunların birbirini beslemesinin sonucuydu. Safevi devleti merkezî ve yekpare bir yapıdan çok, çıkar grupları arasında müzakere edilen kırılgan bir ittifaklar ağına dayanıyordu. Bu düzeni ayakta tutan en önemli unsur, güçlü bir şahın aşiretler, bürokrasi, askeri çevreler ve dini gruplar arasında denge kurabilmesiydi.
‘Safevilerin Gerilemesi ve Ishafan’ın Düşüşü’nde (‘Persia in Crisis: Decline and the Fall of Ishafan’), 1629’dan 17. yüzyıl sonuna kadar saray siyasetinin dönüşümünü ve şahlar, başvezirler ve harem ağaları arasındaki iktidar mücadelelerini inceliyor. Zamanla hükümdarın saraya kapanması, hizipçiliğin güçlenmesi ve merkezi otoritenin taşrayla bağını koruyamaması siyasal sistemi zayıflattı. Isfahan ile eyaletler arasındaki bağlar gevşedi. Matthee, bunda ekonomik ve askeri yapının da belirleyici olduğunu savunuyor. İran’ın sınırlı kaynakları, devletin bürokrasi ve orduyu yeterince finanse etmesini güçleştirdi. Ordunun ihmal edilmesi savunma kapasitesini aşındırırken, para politikaları ve darphanelerin ortadan kalkması da mali yapıyı zayıflattı.
Eser, Safevi toplumundaki dini ve sosyal dengeleri de çöküşün parçaları olarak ele alıyor. Şii ulemanın güçlenmesi, azınlıklarla ilişkiler ve merkezî ideoloji ile toplumsal çeşitlilik arasındaki gerilim devletin bütünlüğünü etkiledi. Safevi İran’ı farklı grupların çıkarlarını uzlaştırabildiği ölçüde ayakta kalıyordu; ancak 17. yüzyılın sonlarına doğru bu müzakere kapasitesi zayıfladıkça denge parçalandı. Osmanlılarla yürütülen gerçekçi barış siyaseti bir süre istikrar sağlasa da Afgan baskısı karşısında aynı askeri ve siyasi esneklik gösterilemedi. Böylece merkezi yönetimin zayıflığı, mali sıkıntılar, askeri hazırlıksızlık ve taşrayla kopan bağlar 1700-1722 arasında açık bir krize dönüştü.
1722’de Mahmud Hotak’ın kuvvetlerinin Isfahan’ı ele geçirmesi, Matthee’ye göre Safevi çöküşünün tek nedeni değil, uzun süredir biriken yapısal kırılmaların dramatik sonucuydu. Kitap hanedanın sonunu basit bir yozlaşma ve çöküş hikâyesi olarak değil, kırılgan bir siyasal düzenin kriz karşısında çözülmesi olarak yeniden yorumluyor. Isfahan’ın düşüşü böylece yalnızca bir hanedanın sonunu değil, İran’ın sonraki iki yüzyılını etkileyecek uzun süreli istikrarsızlığın başlangıcını da işaret ediyordu. Şah Abbas döneminin istikrarı, bu dengeyi güçlü merkezî otoriteyle koruyabilmesinden kaynaklanıyordu.
Rudi Matthee — Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü
Çeviren: Aykut Mustak • Vakıfbank Kültür Yayınları
Tarih • 376 sayfa • 2026
