Dünya tarihine yeni bir yön vermiş Çanakkale Savaşları, dönemin Osmanlı basın camiasında kendine nasıl yer buldu?
O süreçte yayın yapmış pek çok gazete ve dergiyi adeta didik didik tarayan Orhan Koloğlu, savaşın başlamasından sonuna kadar yaşanan gelişmeleri kronolojik bir şekilde takip ediyor.
Çalışma, bu döneme ilişkin arşivlik niteliğinde bir kaynak.
Çanakkale Cephesi’nde görevlendirilen Behçet Sabit Erduran’ın 12 Mart 1915’te yazmaya başladığı ve bu kitapta bir araya getirilen anıları, sürece dair önemli ayrıntılar barındıran pırlanta değerinde bir kaynak.
Çanakkale Zaferi’nin kazanıldığı, kara muharebelerinin olduğu dönemde bölgede bulunmuş Erduran, bulunduğu yerden deniz savaşında olanları günü gününe izlemekte.
1915’te Harbiye Nezareti Karargâh-ı Umumi İstihbarat Şubesi Müdürlüğü, kimi şair, yazar, ressam ve bestekâra, Çanakkale’de muharebe alanlarını gezme davetinde bulunmuştu.
Aralarında Mehmet Emin Yurdakul, İbrahim Çallı, Ömer Seyfettin, İbrahim Alaettin Gövsa gibi isimlerin yer aldığı o heyetin gezi macerası bu incelemenin konusu.
25 Nisan 1915’te, henüz şafak sökerken Arıburnu’na yapılan çıkarma harekâtının zengin askeri raporlara dayalı hikâyesi.
Atacanlı bu girişimin, kurmaylık öngörüsü, atılganlığı ve parlak sevk ve idaresi ile Müttefiklerin Çanakkale harekâtını daha başından başarısızlığa mahkûm eden Atatürk’ü tarih sahnesine çıkaran bir süreç olduğunu belirtiyor.
Charles Darwin Üniversitesi’nde öğretim üyesi olan Peter Williams bu çalışmasında, 25 Nisan 1915 tarihinde başlamış, Avusturalya ve Yeni Zelanda Kolordusu ile Üçüncü Osmanlı Kolordusu arasında yapılmış ve sonuçları itibariyle çok önemli olan Kanlısırt muharebesini kapsamlı bir şekilde anlatıyor.
Gelibolu ile ilgili diğer çalışmalar düşünüldüğünde, Williams’ın eseri, Çanakkale Savaşlarının dar bir alanına odaklanmasıyla farklı bir nitelik kazanıyor.
Ayrıca Williams’ın, olayları art arda sıralamaktan çok, onları analiz etmesi ve zamanla kalıplaşmış bazı mitlerle hesaplaşmasıyla, ilgi çekici bir çalışmaya imza attığını söyleyebiliriz.
Çanakkale Savaşı’nın son büyük çarpışmalarının yaşandığı, Mustafa Kemal’in liderliğini tescilleyen Anafartalar Cephesi’nde vuku bulanlar, bu kitabın konusu.
Çalışmasını çok sayıda fotoğraf ve haritayla zenginleştiren Stephen Chambers, Anafartalar Limanı’na yapılan çıkarmadan Britanya ordusunun yenilgisine, bu cephenin kapsamlı bir hikâyesini sunuyor.
Çanakkale Savaşı’na katılmış Anzakların gün gün hikâyesi…
Bu tarihi muharebede çarpışan askerlerin hissiyatını anlatmak açısından önem taşıyan kitap, askerlerin mektuplarından ve günlüklerinden yapılan ve kimi yerde bilgelikleriyle dikkat çeken alıntılarla, okuyucuya Anzak askerinin iç dünyasından kesitler sunuyor.
Kitap, 240 gün süren seferin sıcağı sıcağına yazılmış birçok günlük ve mektuptan derlenen ilk kroniği.
Çanakkale’de tabur komutanı olarak görev almış Durukan’ın günlüklerinin 1913-1915 arasını kapsayan ikinci cildi.
Durukan, Sofya’da geçirdiği esaret günlerini, Çanakkale muharebeleri ile Büyük Harp’in ilk yıllarını ve bu dönemde ülkenin içinde bulunduğu askeri ve siyasi ortamı anlatıyor.
İtilaf Devletleri’nden bir askerin annesi, kız kardeşi ve babasına gönderdiği mektuplar, Çanakkale savaşının insani boyutunu gözler önüne seriyor.
Mektuplar, İngiliz askerlerin cepheye gelmeden önceki ve cephedeki psikolojilerini sansürsüz tasvir etmesiyle önemli.
Mehmet Şevki Yazman’ın ‘Cephaneniz Yoksa Süngünüz Var’ isimli bu çalışması, Çanakkale Savaşı konusunda yazılmış en önemli eserlerden biri. Kitabı bu derece önemli kılan başlıca nokta da, Yazman’ın 20. Tümen içerisinde Teğmen olarak bizzat savaşa katılmış olması. Dolayısıyla, kitabın tasvirlerinin olabildiğince canlı olması, yazarının birebir tanıklığına dayanmasından kaynaklanıyor. Bu zorlu ve çileli savaşı başlangıcından sonuna kadar anlatan Yazman, savaşa katılmış çok sayıda subayın anılarını ve savaşa dair pek bilinmeyen ayrıntıları, kendine özgü bir üslupla yorumluyor. Yazarın kimi zaman sohbet eder, kimi zaman sorular sorar ve kimi zaman da olayları yorumlar tarzda karşımıza çıkan anlatımının da oldukça orijinal olduğunu söylemeliyiz.
Dipnotski 