Süryaniler – Dipnotski

Nükhet Everi – Süryani Köyleri (2023)

Süryani köyleri…

Tarihin sessiz tanıkları…

Güneydoğu Anadolu’da, Dicle’yle Suriye sınırı arasında kalan yüksek kalker platosu, inişli çıkışlı tepeleri ve vadileriyle günümüzde bile, hâlâ, her yere ve herkese oldukça uzak.

Süryaniler sayıca çok azalmış olsalar da, eskilerde ulaşımı güç, dış dünyayla çoğunlukla bağlantısı kesik, dağlık Turabdin’de salt buraya özgü, buradan başka hiçbir yerde yeşermesi mümkün olmayan kültürlerini -özellikle de UNSECO’nun ‘risk altındaki diller’ arasında gösterdiği, Süryanicenin halk dili versiyonu olan Surayt / Turoyo’yu- korumayı başarıyorlar.

Bölgeyi tam anlamıyla tanımak ve anlamak için öncelikle Süryani kültürü detaylıca incelenmelidir.

Mardin ve yöresini gezmiş olanların bölgenin kadim kültürünü gerçek anlamda hissedebilmesi için çoğu kimsenin bilmediği, tanımadığı bu dünyaya adım atmaları gerekir.

Eşi benzeri zor bulunur bir çeşitliliği yansıtan bu coğrafyayı, evrensel bir mirasa sahip olmanın getirdiği sorumlulukla ele almalı ve bu kültür mozaiğinin bizden sonraki nesillere aktarımına olanak sağlamalıyız.

Künye: Nükhet Everi – Süryani Köyleri: Tarihin Sessiz Tanıkları, E Yayınları, inceleme, 384 sayfa, 2023

Kolektif – Süryaniler (2023)

Orta Doğu’nun kadim Hristiyan cemaatlerinden Süryaniler, günümüzün alışılageldik Hristiyanlığına alternatif duruşları ve kendilerine has dinî gelenekleriyle, kurumsallaştığı 6. yüzyıldan günümüze dek kimliklerini korumayı başardılar.

Süryaniliğin zamana direnişi ve canlı bir gelenek olmayı sürdürmesinin arkasında cemaatin kendi dillerini kullanarak tesis ettikleri dinî ve edebi literatür büyük rol oynuyor.

Süryaniliğin kutsal merkezlerinin yer aldığı Türkiye, büyük bir Süryani nüfusa ev sahipliği yapmaktaysa da ne yazık ki Türkiye akademisinde Süryaniyat araştırmaları bugüne kadar hak ettiği ilgiyi göremedi.

Söz konusu ihmali telafi edecek bu eserde, Süryaniyat’ın uluslararası sahadaki en önemli uzmanlarından on beşinin kaleme aldığı yazılar bir araya getirilmiş.

Kimlik, din, diğer zümrelerle ilişkiler, Akkoyunlu ya da Osmanlı gibi Türk devletleriyle münasebet bu derlemede ele alınan konulardan yalnızca birkaçı.

Türkiye’nin önde gelen Süryaniyat uzmanları Zafer Duygu, Kutlu Akalın ve Umut Var tarafından derlenen ve yayıma hazırlanan kitap, Orta Doğu’nun kadim halklarından birinin tarih boyunca oynadığı rolü gözler önüne serecek ve Süryaniler hakkında bilgi sahibi olmak isteyen herkes için başucu kitabı hâline gelecek.

Künye: Kolektif – Süryaniler: Kimlik, Din, Literatür, editör: Zafer Duygu, Kutlu Akalın ve Umut Var, Selenge Yayınları, tarih, 360 sayfa, 2023

David Gaunt – Katliamlar, Direniş, Koruyucular (2016)

Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Anadolu’da Müslüman-Hıristiyan ilişkileri konusunda en önemli kaynaklardan biri.

Bilhassa İran ve Hakkâri Nasturileri, Diyarbakır/Mardin vilayeti ve Tur Abidin Süryanilerine odaklanan eser, Süryani topluluklarının daha savaş başlamadan nasıl bir etnik temizliğe kurban gittiğini ortaya koyuyor.

Künye: David Gaunt – Katliamlar, Direniş, Koruyucular, çeviren: Ali Çakıroğlu, Belge Yayınları

Mehmet Emin Şen – Süryani Ortodokslarda Kilise Müziği (2020)

Dünya üzerindeki nüfusu yaklaşık 4,5 milyon olan Süryaniler, köklü bir tarihsel geçmişe, kültüre ve kendilerine özgü inançsal ve dünyevi müzik kültürüne sahip.

Mehmet Emin Şen’in dört yılı bulan doktora tezine dayanan bu çalışma da, Süryani kilise müziği üzerine bizde yapılan ilk kapsamlı incelemelerden biri.

Süryani inanç müziğini kültürel, tarihsel ve sosyolojik boyutlarıyla ele alan Şen, bu müziğin dinamikleri ve kökenleri üzerine önemli ayrıntılar paylaşıyor.

Kitaptan, Süryani Ortodoks Kilisesi’nin yıllık takvimsel ritüellerinin her birinin, kilise teolojisince ifade edilen anlam ile sekiz makam üzerinden gerçekleştirildiğini öğreniyoruz.

Öte yandan, dinsel müziklerin kaynağını Eski Ahit (Tevrat ve Zebur), Yeni Ahit (İncil) ve Süryani Kilisesi azizlerinin yazdıkları metinler oluşturuyor.

Yine Kilise dinsel müziklerinin her biri Türk müziğinde bir makama karşılık gelen sekiz Süryani Kilisesi makamı kullanılarak “ölçülü”, “serbest” ve “tecvitli” müzikal formlarla “Aramice” ve “Türkçe” icra ediliyor.

Ayrıca makamlara yüklenen anlamların, Orta Doğu’ya özgü köklü bir kültürel geçmişinin olduğunu ve bu makamların icra sırasının da ritmik bir tabloyla ve sayı mistisizminin hâkim olduğu kurallarla gerçekleştirildiğini de yine buradan öğreniyoruz.

Taş işçiliğinden gümüş işçiliğine (telkâri), dericilikten ayakkabıcılığa, kalaycılıktan Marangozluğa, semercilikten çömlekçiliğe, hattatlıktan oymacılığa, bugün için tedavülden kalkan ya da sürmekte olan birçok meslek erbaplığı, asırlarca Süryanilerden soruldu.

Şen’in çalışması ise, bu kadim halkın kilise müziği alanındaki ustalığını gözler önüne sermesiyle önemli.

Künye: Mehmet Emin Şen – Süryani Ortodokslarda Kilise Müziği: İlahi Mesajın Makamla Tebliği, Siyasal Kitabevi, müzik, 176 sayfa, 2020

David Gaunt – Katliamlar, Direniş, Koruyucular (2007)

KATLİAMLAR, DİRENİŞ, KORUYUCULAR, David Gaunt, çeviren: Ali Çakıroğlu, Belge Yayınları, tarih, 699 sayfa

David Gaunt’un ‘Katliamlar, Direniş, Koruyucular’ isimli bu çalışması, 1. Dünya Savaşı’nda Doğu Anadolu’daki Müslüman-Hıristiyan ilişkilerine odaklanıyor. Bilenler bilir, Gaunt’un çalışması, Ermeniler’le aynı kaderi paylaşmış Asur, Kildani ve Süryani Hıristiyan azınlıklara ilişkin ilk tarihsel araştırmalardan biri. Kitap, resmi Rus, Türk ve Batı Avrupa arşivlerindeki temel kaynaklar dışında, şimdiye dek kullanılmamış el yazması kaynakları ve sözlü tarihi temel almasıyla, 1915 olaylarının tam resmini vermeyi amaçlıyor ve bunu fazlasıyla da başarıyor. Kitap, esas olarak Urmiye ve Hakkari Asurlar’ı ile Diyarbakır Vilayeti, özellikle de Tur Abdin Süryaniler’ine odaklanıyor.

İhsan Çetin – Midyat’ta Etnik Gruplar (2007)

MİDYAT’TA ETNİK GRUPLAR, İhsan Çetin, Yaba Yayınları, sosyoloji, 184 sayfa

‘Midyat’ta Etnik Gruplar’, İhsan Çetin’in bu bölgenin kültürel ve sosyolojik yapısına dair araştırmalarından oluşuyor. Kürtler, Mhalmiler (Araplar), Süryaniler, Yezidiler ve Becırmaniler (Seyyidler) kitapta incelenen başlıca etnik ve kültürel gruplar. Kitap esas olarak, Çetin’in, uygulamalı saha araştırmalarına dayanan, ‘Kent Kültürü Zenginliğinde Etnik Farklılıklar: Midyat Örneği’ isimli yüksek lisans tezinin yeniden gözden geçirilmesinden oluşuyor. Çalışmada, çok kültürlü bir yapıya sahip olan Midyat’ta bulunan etnik gruplar arasındaki sosyal, ekonomik ve kültürel ilişkiler, kentleşme süreci çerçevesinden inceleniyor. Kitap, Türkiye’deki etnisite araştırmalarına iyi bir örnek.

Mutay Öztemiz – Süryaniler (2012)

SÜRYANİLER, Mutay Öztemiz, Ayrıntı Yayınları, tarih, 208 sayfa

Mutay Öztemiz elimizdeki çalışmasında, Süryanilerin 2. Abdülhamit’ten günümüze uzanan kapsamlı bir tarihini sunuyor. Süryani adı ve kökeni, Süryanilerin kökenleri, Süryaniler ve din, Süryani Ortodoks Kilisesi’nin oluşumu, Süryanilik ve İslami baskı, misyonerlik, Süryanilerin dilleri, Osmanlı döneminde Süryaniler, 1915 olaylarının Süryani demografisine yansıması, Cumhuriyet Türkiyesi’nin Süryanilere yaklaşımı ve 1980’den günümüze Süryani göçleri, kitapta ele alınan konulardan bazıları. Öztemiz’in çalışmasında ayrıca, Süryani kültüründe aile ve kadın, Süryani eğitimi ve ekonomisi gibi ilgi çekici konular da yer alıyor.

Ephrem-Isa Yousif – Mezopotamya’nın Yıldız Şehirleri (2011)

MEZOPOTAMYA’NIN YILDIZ ŞEHİRLERİ, Ephrem-Isa Yousif, çeviren: Nihat Nuyan, Avesta Yayınları, tarih, 158 sayfa

Mezopotamya ve Süryani kültürü konulu çalışmalarıyla bilinen Ephrem-Isa Yousif, ‘Mezopotamya’nın Yıldız Şehirleri’nde, tarihi havzayı besleyen kaynaklardan Urfa, Nusaybin, Diyarbakır, Mardin, Erbil, Kerkük, Süleymaniye ve Duhok’u anlatıyor. Kürtlerin çoğunluğu oluşturduğu sekiz şehrin ortak yönlerinden biri de, Türk, Arap ve Asuri-Keldani-Süryani gibi halklara da ev sahipliği yapması. Yousif, söz konusu şehirlerin tarihini araştırırken, bu şehirlerle yolu kesişmiş ünlü seyyahların anlatımlarından da olabildiğince yararlanıyor. Kitap, yazarının, Süryani dilinin ve kültürünün köklerine doğru yaptığı bir yolculuk olarak da düşünülebilir.