Yezidiler – Dipnotski

Kolektif – Devamlılık ile Dönüşüm Arasında Yezidilik (2024)

IŞİD’in 2014 yılında Şingal (Sincar) bölgesindeki Yezidi toplumuna yönelik soykırım saldırısı, erkeklerin öldürülmesi, kadın ve çocukların köleleştirilmesi hem anavatanlarındaki hem de diasporadaki Yezidi toplumları için devasa sonuçlar doğurdu.

Aynı zamanda pek çok topluluk, modern dünyanın şimdiye kadar oldukça muhafazakâr olan dini geleneklerine müdahalesiyle karşı karşıya.

Bu kitap, şimdiye kadar çoğunlukla değişime direnmiş bir dinde muhafazakârlık ile mevcut koşullara uyum sağlama ihtiyacı arasındaki gerilimlere odaklanıyor.

Birçok uzman, Yezidilerin bir yandan soykırımın baskılarına, diğer yandan da genel olarak moderniteye verdikleri çoğu zaman beklenmedik tepkilere dair içgörüler sunmak üzere bir araya getirilmiş.

Yezidilerle ilgili son eğilimleri ve gelişmeleri ele alan bu kitap iki bölüme ayrılmış.

İlk bölümde IŞİD saldırısı ve bunun Ortadoğu’daki Yezidi toplulukları üzerindeki etkisine ilişkin makaleler yer alıyor.

İkinci bölüm ise Yezidi diaspora topluluklarındaki gelişmelere odaklanıyor.

Kitap, din üzerine özellikle de Ortadoğu ve diaspora dinleri üzerine çalışan uzmanların yanı sıra, İranogların, Kürdologların ve soykırım veya diğer acımasız saldırıların hayatta kalan kurbanlarının dünya görüşü üzerindeki etkileri üzerine ya da modernitenin muhafazakâr toplumlar üzerindeki etkileri üzerine çalışan farklı disiplinlerden akademisyenlerin de ilgisini çekecektir.

Künye: Kolektif – Devamlılık ile Dönüşüm Arasında Yezidilik, editör: Philip Kreyenbroek, Khanna Omarkhali, çeviren: İbrahim Bingöl, Avesta Yayınları, inceleme, 368 sayfa, 2024

Amed Gökçen – Ezidi Ağıtları (2015)

Türkiye, Suriye, Irak, Gürcistan, Ermenistan ve Almanya’da yapılmış uzun soluklu saha çalışmalarına dayanan, Ezidi toplumunun rengini oluşturan birbirinden farklı kültürleri ve sesleri ortaya koyan 7 CD’lik arşivlik bir eser.

Ezidi kültüründe yer etmiş türkü, qewl, beyt, masal, vaaz ve dualara kulak vermek isteyenlere.

Künye: Amed Gökçen – Ezidi Ağıtları, Bilgi Üniversitesi Yayınları

Birgül Açıkyıldız Şengül – Ezidiler (2015)

Kendine özgü bir dini inanç sistemine sahip Ezidilerin kültürüne, dinine ve toplumuna nitelikli bir giriş.

Alana dair araştırmalar esas olarak Kuzey Irak’ın modern Ezidilerine odaklanırlar.

Bu kitabın özgünlüğü ise, Ezidiliği hem Kuzey Irak’ta hem de Türkiye, Suriye ve Transkafkasya’yı kapsayacak şekilde incelemesi.

Künye: Birgül Açıkyıldız Şengül – Ezidiler, çeviren: Zülal Kılıç, Alfa Yayınları

Khanna Omarkhali (ed.) – Kürdistan’da Dini Azınlıklar (2014)

Kürdistan’da İslami ana akımın dışındaki dini yapılar için bir kılavuz.

Yezidilik’ten Aleviliğe, Haqqa ve Khaksar gibi Sûfi oluşumlardan Derviş tarikatlarına birçok dini grubun özel yönleriyle irdelendiği kitap, Kürt Yahudilerle ilgili tarihsel verilere dayanan bazı materyaller içermesiyle de önemli.

Künye: Kolektif – Kürdistan’da Dini Azınlıklar, editör: Khanna Omarkhali, çeviren: İbrahim Bingöl, Avesta Yayınları

Fahriye Adsay – Yezidi Kadınlar (2014)

Tarih boyunca katliamlara uğramış Yezidiler, IŞİD saldırıları nedeniyle yeniden gündeme geldi.

Bu nitelikli çalışma, toplumlarının önemli kültürel taşıyıcıları olmuş Yezidi kadınlarının dünyasına inerek, onların Yezidi toplumu arasındaki bölünmüşlüğün giderilmesinde, kültürün yeni nesillere aktarımında tarihten bugüne üstlendiği rolü ele alıyor.

Künye: Fahriye Adsay – Yezidi Kadınlar, Avesta Yayınları

Christine Allison – Yezidi Sözlü Kültürü (2007)

YEZİDİ SÖZLÜ KÜLTÜRÜ, Christine Allison, çeviren: Fahriye Adsay, Avesta Yayınları, kültür, 502 sayfa

Yezidiler, Kürtlerden oluşan dini ve kültürel bir topluluk. Christine Allison’ın ‘Yezidi Sözlü Kültürü’ de, Yezidi geleneklerini sosyal bağlamlarıyla ele alan ilk eser. Kitabını, “Yezidilerin sözlü gelenek alanını yabancılarca anlaşılabilir şekilde ‘haritalandırma’ çabasıdır,” şeklinde tanımlayan Allison, bu halkın geleneklerinin belli başlı alanlarını ve özelliklerini belirlemeyi ve bir diğeriyle olan ilişkilerini kaydetmeyi amaçlıyor. Şu ana kadar sadece Yezidilerin dini inanışını temel alan eserlerin çokluğu düşünüldüğünde, Yezidilerin ve genelde Kürtlerin geleneklerinin anlamına, sözlü kültürüne odaklanan böylesi bir çalışmanın değeri daha iyi anlaşılır.

İhsan Çetin – Midyat’ta Etnik Gruplar (2007)

MİDYAT’TA ETNİK GRUPLAR, İhsan Çetin, Yaba Yayınları, sosyoloji, 184 sayfa

‘Midyat’ta Etnik Gruplar’, İhsan Çetin’in bu bölgenin kültürel ve sosyolojik yapısına dair araştırmalarından oluşuyor. Kürtler, Mhalmiler (Araplar), Süryaniler, Yezidiler ve Becırmaniler (Seyyidler) kitapta incelenen başlıca etnik ve kültürel gruplar. Kitap esas olarak, Çetin’in, uygulamalı saha araştırmalarına dayanan, ‘Kent Kültürü Zenginliğinde Etnik Farklılıklar: Midyat Örneği’ isimli yüksek lisans tezinin yeniden gözden geçirilmesinden oluşuyor. Çalışmada, çok kültürlü bir yapıya sahip olan Midyat’ta bulunan etnik gruplar arasındaki sosyal, ekonomik ve kültürel ilişkiler, kentleşme süreci çerçevesinden inceleniyor. Kitap, Türkiye’deki etnisite araştırmalarına iyi bir örnek.

Ayandan Mustafa Nuri Paşa – Abede-i İblis (2013)

ABEDE-İ İBLİS, Ayandan Mustafa Nuri Paşa, yayına hazırlayan: Amed Gökçen, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, kültür, 146 sayfa

Ezidiler, 12. yüzyıldan bu yana tarih sahnesinde olmalarına rağmen, kendilerine dair yazılı kaynak yok denecek kadar az. Bu kitap ise, bir zamanlar Musul valiliği yapmış Ayandan Mustafa Nuri Paşa’nın Ezidileri anlattığı ‘Abede-i İblis’ başlıklı risalesinin transkripsiyonu ve tıpkıbasımından oluşuyor. Paşa burada, Osmanlı İmparatorluğu’nun doğusunda yaşayan bir Kürt topluluğu olan Ezidileri dini inanışları, gelenekleri ve toplumsal kuralları ekseninde ele alıyor. Vali, Ezidiliği tamamen İslami görüşler çerçevesinden değerlendirse de, bu küçük risale, kadim Ezidi toplumuna dair nadir kaynaklardan biri olmasıyla önemli.

Amed Gökçen (haz.) – Osmanlı ve İngiliz Arşiv Belgelerinde Yezidiler (2012)

OSMANLI VE İNGİLİZ ARŞİV BELGELERİNDE YEZİDİLER, yayına hazırlayan: Amed Gökçen, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, inceleme, 566 sayfa

Amed Gökçen, elimizdeki çalışmasında, Yezidilere dair İngiliz Ulusal Arşivi ve Başbakanlık Devlet Arşivi’nde yer alan belgeler ile farklı dillerde kaleme alınmış yazılı kaynakları bir araya getiriyor. Belgeler, büyük yıkımlardan, zorluklardan geçerek hayatta kalabilmiş bir halkın hikâyesini barındırdığı kadar, Yezidilerin Osmanlı devleti nezdinde nasıl algılandıklarını da ortaya koyuyor. Kitapta, Amed Gökçen’in Osmanlı’da Yezidiler, Yezidileri Müslümanlaştırma çalışmaları, Osmanlı’nın Yezidi toplumunun dini merkezi Laleş’e saldırıları ve Türkiye’de Yezidi literatürü konularını barındıran aydınlatıcı bir giriş yazısı da yer alıyor.