Kategori: Bilim

Marvin Minsky – Zihin Toplumu (2024)

Bilgisayar biliminin babalarından ve ayrıca MIT Yapay Zekâ Laboratuvarının kurucularından biri olan Marvin Minsky, elinizdeki kitapta çok eski bir soruya, “Zihin nasıl işler?” sorusuna devrimci bir yanıt öneriyor.

Minsky’nin tasvirinde zihin, kendileri zihinden yoksun minik bileşenlerin oluşturduğu bir “toplum”dur.

Bu kuramın bir yansımasını anlatan Minsky, cesurca davranıp ‘Zihin Toplumu’ kitabını bir fikir yapbozu olarak sunuyor ve çalışma esnasında yapboz parçalarını birleştiriyor.

Kendi içinde tam olan her bölüm, yapbozda bir parçaya denk geliyor.

Sayfalar bir bir çevrilirken, mozaik gibi birleşik bir zihin kuramı beliriyor.

Usta işi, eğlenceli, rahat okunan ‘Zihin Toplumu’, hayalgücünde muhteşem bir yolculuk.

‘Zihin Toplumu’, yapay zekâ alanındaki en büyük şahsiyetlerden birinin eseri.

Minsky ömrü boyunca müziğe, mizaha, harika çocuk zihnine kuvvetle ilgi gösterdi.

Kendisinin bu ilgi alanları, kitabı muazzam zenginleştirmiş.

  • Künye: Marvin Minsky – Zihin Toplumu, çeviren: Mehmet Doğan, İnka Kitap, bilim, 408 sayfa, 2024

Aleksandr R. Luriya – Hiçbir Şeyi Unutmayan Adam (2023)

Solomon Şereşevski (Kısa adıyla Ş.), eski Sovyetler Birliği’nde bir gazete muhabiriydi.

Ona söylenilen hiçbir şeyi unutmuyor, not almaya gereksinim duymuyor ve her şeyi aklında tutabiliyordu.

Hafızasının onu diğer insanlardan ayıran bazı özelliklere sahip olduğunun farkında değildi.

Fakat yolu modern nöro psikolojinin kurucusu Aleksandr Luriya ile kesiştiğinde ortaya psikoloji tarihinin en ilginç vaka öykülerinden biri çıktı: Neredeyse sonsuz bir hatırlama gücüne sahip, hafızasının belirgin sınırları olmayan bir adam.

Aleksandr Luriya 30 yıl boyunca yaptığı görüşmeler, deneyler ve testlerden yola çıkarak Ş.’nin hafızasının sadece olağanüstü güçlü yönlerini değil, aynı zamanda şaşırtıcı zayıflığını da zengin ayrıntılarıyla ortaya koyuyor.

Luriya’nın “romantik bilim” olarak adlandırdığı türün klasik bir örneği.

‘Hiçbir Şeyi Unutmayan Adam’, sadece hafızanın iç düzenine değil aynı zamanda hafızanın bir yaşam örüntüsüne nasıl yerleştiğine dair kapsamlı bir inceleme.

  • Künye: Aleksandr R. Luriya – Hiçbir Şeyi Unutmayan Adam: Büyük Bir Hafızaya Dair Küçük Bir Kitap, çeviren: Sabri Gürses, Say Yayınları, inceleme, 128 sayfa, 2023

Arik Kershenbaum – Zooloğun Galaksi Rehberi (2023)

Uzaylıların gerçekte neye benzediklerini nasıl bilebiliriz?

Evrenin derinliklerinde bir yerlerde yaşamın var olduğuna ve daha da heyecan verici olanı, onu bulabileceğimize dair inancımız giderek artıyor.

2015 yılında NASA`nın baş biliminsanı Ellen Stofan, 20 ila 30 yıl içinde diğer gezegenlerdeki yaşama dair kanıtlara ulaşabileceğimizi öngördü.

Elbette mikroplardan ya da onları uzaylı eşdeğerlerinden bahsediyordu, zeki yaşamdan değil.

Ancak bu varsayım yine de şaşırtıcı.

Yirminci yüzyılın başlarında uzayda yaşam olabileceği fikrine takıntılıyken yetmişli ve seksenli yıllarda kayıtsız bir kötümserliğe ve şimdi de gerçekçi, bilimsel bir iyimserliğe geri döndük.

İşte bu kitap, gerçekçi bir bilimsel yaklaşım kullanarak uzaylı yaşam formları ve özellikle de zeki uzaylı yaşam formları hakkında, biraz da varsayımda bulunarak nasıl sonuçlar çıkarabileceğimiz hakkında.

Cambridge’li ünlü zoolog Arik Kershenbaum’dan Dünya dışı yaşamın neye benzeyebileceğine dair son derece eğlenceli ve bilimsel olarak güçlü bir keşif.

Süpersonik hayvanların yaşadığı yabancı bir gezegen var mı?

Uzaylılar korkudan çığlık atar mı, dürüst davranır mı ya da teknolojiye sahip mi?

Peki ya kokulardan oluşan bir dil kullanan canlıların bulunduğu bir Ay olabilir mi?

‘Zooloğun Galaksi Rehberi’, güncel bilimsel verileri kullanarak bu soruları yanıtlıyor.

  • Künye: Arik Kershenbaum – Zooloğun Galaksi Rehberi: Yeryüzündeki Hayvanlar Uzaylılar ve İnsanlar Hakkında Neler Söyler?, çeviren: Cansu Sevimli, Epsilon Yayıncılık, bilim, 370 sayfa, 2023

Francis Macdonald Cornford – Dinden Felsefeye (2023)

“Din” ve “felsefe” sözcükleri, belki de birçok insan için, aralarında bir tür gerilim yahut bir sınır savaşı olan iki ayrı düşünce alanını ifade eder.

Kendi kuşağının seçkin Antik Çağ felsefesi uzmanlarından biri olan Cornford, bu önemli eserinde bilimin ve sistematik spekülasyonun izini sürüyor.

  • Felsefe gerçekten Antik Yunan’da mı başlamıştır?
  • Yahut Antik Yunan anlayışındaki dinî algının görece özgürlüğü, felsefenin burada doğuşuna önayak mı olmuştur?

Cornford bu soruların yanıtlarını araştırırken bir yandan felsefenin nasıl olup da tarihsel olarak bizzat Antik Yunan’ın içinden gelen mitoloji ve dinde gizli olduğunu tartışıyor, öte yandan Kader, Tanrı, Ruh, Madde, Doğa ve Ölümsüzlük gibi kavramların da efsanevi görünen öncüllerine ışık tutuyor.

‘Dinden Felsefeye’ âdeta, bilimsel düşünce ile sosyal ve duygusal deneyimlerimiz arasında varlığını sürdürmeye devam eden bağlantıların bir hatırlatıcısı gibi.

  • Künye: Francis Macdonald Cornford – Dinden Felsefeye: Batı’da Spekülasyonun Kökenleri Üzerine Bir Çalışma, çeviren: Adnan Akan, Say Yayınları, felsefe, 368 sayfa, 2023

Ronald T. Merrill – Manyetik Yerküremiz (2023)

 

800.000 yıl önce pusula ibresi kuzeyi değil güneyi gösterecekti.

Manyetik kuzey ve güney kutup noktaları tarih boyunca sık sık yer değiştirdi.

Yirminci yüzyılda manyetik alan kuvveti yüzde 6 azaldı ve kuzey manyetik kutbu neredeyse 10° kuzeye kaydı.

Bu değişkenliğin sonuçları nelerdir?

Yerkürenin manyetik alanındaki bu değişmeler kimi zaman büyük güç boşalımlarına neden olan manyetik fırtınalarla mı ilişkili?

Manyetik alanı hisseden ve kullanan hayvanlar ciddi sorunlarla karşılaşacaklar mı?

Bunlar bilim insanları tarafından sorulan soruların sadece birkaçı.

‘Manyetik Yerküremiz’ iklimden uzaydaki hava durumuna, jeolojik zamandan Güneş’e kadar çeşitli konuları manyetizmanın büyük başlığı altında bir araya getiriyor.

Ronald Merrill anlatısını, bilim felsefesi üzerine söylemlerle ve yaratılışçıların evrime ve Dünya’nın yaşına yönelik saldırılarına karşı cevaplarla harmanlıyor.

Bilimin nasıl yapıldığını öğrenmek isteyenler ile bir pusula iğnesinin kuzeyi göstermesinin nedenini merak eden herkese tavsiye ederiz.

  • Künye: Ronald T. Merrill – Manyetik Yerküremiz: Jeomanyetizma Bilimi, çeviren: Murat Alev, Alfa Yayınları, bilim, 352 sayfa, 2023

Ron Cowen – Kütlenin Gizli Çekiciliği (2023)

Modern fiziğin en ilginç konularından biri olan kütleçekimin etkilerini her an hissediyoruz ama üzerinde pek durmuyoruz.

Onu daha ziyade –Newton’ın kütleçekim kuramının açıkladığı gibi– havaya atılan bir cismin yere düşmesine neden olan bir “kuvvet” olarak hayal ediyoruz, oysa Einstein’ın genel görelilik kuramı bambaşka bir evren modeli sunarak gerçeğin öyle olmadığını gösterdi.

Peki kütleçekim tam olarak ne ve genel görelilik kuramının doğru söylediğini nereden biliyoruz?

Ron Cowen bu soruların cevabını verirken bizi bilimin en heyecan verici dönemlerinden birinde kısa bir yolculuğa çıkarıyor.

Einstein’ın genel görelilik kuramını geliştirme süreciyle başlayıp 1919 yılındaki güneş tutulmasında kütleçekimin ışığı büktüğünün teyit edilmesiyle ivme kazanan, yakın geçmişte de kütleçekim dalgalarının ilk defa tespit edilmesi ve bir kara deliğin ilk defa görüntülenmesi gibi çarpıcı gelişmeleri kapsayan bir dönem bu.

Cowen kütleçekim hakkındaki mevcut bilgimize varma sürecimizi anlatırken, uzay-zamanın eğilip bükülebilen ya da kısalıp uzayabilen esnek dokusunu; içlerine düşen hiçbir şeyin –ışığın bile– kaçamayacağı kozmik obruklar olan kara delikleri; devasa kütleli cisimlerin hareketleriyle oluşan ve uzay-zamanı gerip sıkıştırarak titreşimler oluşturan kütleçekim dalgalarını; kütleçekimi kuantum mekaniği temelinde anlama çabalarını ve tüm bunların araştırılmasını mümkün kılan teknolojiyi yalın bir dille açıklıyor.

  • Künye: Ron Cowen – Kütlenin Gizli Çekiciliği: Einstein’dan Günümüze Kütleçekimin Kısa Bir Tarihi, çeviren: Sevkan Uzel, Metis Yayınları, bilim, 184 sayfa, 2023

Marcus du Sautoy – Yaratıcı Kod (2023)

  • Yaratıcı olmak ne demektir?
  • Yaratıcılık eğitilebilir mi?
  • Yapay zekâ yaratıcı olarak kabul edilebilir mi?

Matematik dehası Marcus du Sautoy yaratıcılığın geleceğine yönelik bu temel kılavuzda bizi yapay zekâ ve algoritmik öğrenme dünyasına sürüklüyor.

Yaratıcı süreçte model ve taklidin rolünü vurgulayan Sautoy, oyun, müzik ve sanat yaratımında insan yeniliğine rakip olmak ya da onu geçmek isteyen programları ve programcıları (Deep Mind ve Flow Machine’den Botnik ve WHIM’e) tanıtıyor.

Buluş dünyasına heyecan verici bir tur içeren kitap, yaratıcılığın yeni yüzünü ve insan kodunun gizemlerini keşfediyor.

Makineler bizi her zamankinden daha fazla alanda aştıkça en azından bir alanın kutsal ve tartışılmaz kalacağı konusunda kendimizi rahatlatabiliriz: insan yaratıcılığı.

Ya da yapabilir miyiz?

Marcus du Sautoy yaratıcılığın doğasıyla ilgili büyüleyici keşfinde bu varsayımların çoğunu sorguluyor.

İnsanın hayal gücünü şekillendiren tüm deneyimler, umutlar, hayaller, vizyonlar, şehvetler, aşklar ve nefretler bir ‘kod’dan başka bir şey değilse er ya da geç bir makine onu kıracaktır.

Du Sautoy bunun şimdi bile nasıl olduğunu göstermek için bir dizi kanıt topluyor.

  • Künye: Marcus du Sautoy – Yaratıcı Kod: Yapay Zekâ Yazmayı, Resim Yapmayı ve Düşünmeyi Nasıl Öğreniyor?, çeviren: F. Banu Özgür Mısırlı, Ginko Bilim Yayınları, bilim, 320 sayfa, 2023

Stuart A. Kauffman – Kutsalı Yeniden Keşfetmek (2023)

  • Cansız madde nasıl olur da kendiliğinden canlılığa yol açar?
  • Zihin dediğimiz şey nerden çıktı?
  • Peki ya ahlâk?
  • Bütün bunlar tanrısal bir müdahale olmadan çıkar mı?
  • Bilim bu soruya evet olarak cevap verdiği için kutsallığı kaldırmakla suçlanıyor.

Oysa 3,8 milyar yıllık evrimden sonra canlı bir hücrenin örülmüş tümleşik karmaşıklığını düşünün: Hücrenin bir çırpıda biçimlendirildiğini varsaymak mı, yoksa canlı organizmanın gelişen biyosfer tarafından yaratıldığı gerçeğini kabul etmek mi daha harikadır?

Öndegelen karmaşıklık kuramcısı Stuart Kauffman, ortaya çıkmakta olan bilimsel temelli bir dünya görüşüne dayanan yeni bir doğal tanrısallık anlayışı öneriyor.

O soğuk, cansız bir evrene “tanrı” sokmaya çalışmıyor; bunun yerine, kutsal saydığı tanrısal niteliklerin ‒yaratıcılık, anlam, amaçlı eylem– aslında evrenin bilimsel olarak araştırılabilecek özellikleri olduğunu savunuyor.

Kauffman’ın tanrısallık yorumu, okurların fikirlerine bilimsel düşüncenin her düzeyinde meydan okuyacaktır.

  • Künye: Stuart A. Kauffman – Kutsalı Yeniden Keşfetmek: Doğanın Kendini Yaratma Macerası, çeviren: Zekeriya Aydın, Alfa Yayınları, bilim, 408 sayfa, 2023

Nicholas Humphrey – Kırmızıyı Görmek (2023)

Bilinç nedir, ne yapar, neden var?

Kırmızı bir perde görmek insana dünyaya dair bir şey söyler.

Ama zihinde yeni bir olguya da yol açar: zihnimizdeki bir duyuma, kırmızılık hissine.

Geleneksel bilim bilinç duyumların nelerden oluştuğunu, bunları nasıl elde ettiğimizi veya bunlara nasıl sahip olduğumuzu bize henüz söylemedi.

İşte bu kitap da bilincin amacını evrimsel bir perspektiften değerlendiriyor.

Felsefe, psikoloji, biyoloji ve bilişsel bilim arasındaki sınırları zorlayan bu kitapta okurlar, bilinç hakkındaki yerleşik bilimsel kabullere meydan okuyan bir bakış açısıyla tanışacaklar.

  • Künye: Nicholas Humphrey – Kırmızıyı Görmek: Bilinç Üzerine Bir İnceleme, çeviren: Ferit Burak Aydar, Fol Kitap, bilim, 128 sayfa, 2023

Charles Liu – A’dan Z’ye Astronomi (2023)

Uzay; asteroitler, kuyruklu yıldızlar, aylar, gezegenler, yıldızlar, takımyıldızlar ve galaksilerle dolu.

Bunlar hemen göze çarpanlar.

Bir de ancak en ileri teknolojili teleskoplarla görülebilen ya da algılanabilen öte gezegenler, kara delikler, pulsarlar, kuazarlar, nötron yıldızları, bulutsular ve daha başka pek çok şey var.

Bu kitap, tüm bu gök cisimlerinin nasıl oluştuğuna, tüm bu kozmolojik olayların nasıl meydana geldiğine dair temel bilgiler içeriyor.

‘A’dan Z’ye Astronomi’, sizi bilim tarihinde bir gezintiye çıkarıyor, size astronominin –insanın ta en başından beri kozmosu gözetlemeye ve sırlarını çözmeye çabalayışının– öyküsünü anlatıyor.

  • Evren sonlu mu sonsuz mu?
  • Öte gezegenlerde hayat var mı?
  • Gökcisimleri neden birbirini çeker?
  • Gama ışını patlaması nedir?
  • Astrobiyoloji nedir? gibi sorularınıza tatmin edici yanıtlar veriyor.

Hiçbir sorunuz yanıtsız kalmasın!

  • Künye: Charles Liu – A’dan Z’ye Astronomi: Evren, Gökadalar, Yıldızlar, Güneş Sistemi, Uzay Programları, Uzayda Hayat, çeviren: Mehmet Emin Özel, Say Yayınları, bilim, 464 sayfa, 2023