Türk milliyetçiliğinin fikir babalarından Yusuf Akçura’dan, 20. yüzyılın başında yaşanan olaylara dair değerlendirmeler.
Savaşlar ve siyasi çalkantıların Türk siyasetinde yarattığı kriz ve Türklerin milli bir devlet çatısı altında, milli bir iktisat politikası izleyerek bu krizden nasıl çıkacağı, kitabın odaklandığı esas konu.
Finansal araç ve kurumların oluşturduğu borçluluk düzeninin, geleceğimizi nasıl sonu gelmez bir şekilde ipotek altına aldığını ortaya koyan bir kitap.
Richard Diest ufuk açıcı çalışmasında, kapitalizmin sattığı malların cazibesini arkasına alarak borç sarmalını toplumun en küçük hücresine dahi nasıl sızdırdığını gözler önüne seriyor.
Richard Sennett’in 2004 yılında Yale Üniversitesi’nde etik, siyaset ve ekonomi konularında verdiği konferansları içeren ‘Yeni Kapitalizm Kültürü’, günümüzde emek sermaye ilişkilerinin aldığı biçimi irdeliyor.
Sennett bunu, kurumların nasıl değiştiği; “beceri toplumu”nda yetenek ile gereksiz kılınmak ya da geride bırakılmakla ilgili korkular arasında ne tür bir ilişki olduğu ve tüketim davranışı ile siyasî tutumlar arasında nasıl bir bağlantı olduğu şeklinde özetleyebileceğimiz üç konu üzerinden yapıyor.
Kurumlar, beceriler ve tüketim kalıplarının değiştiği, fakat bu değişimin bireyleri özgürlüğe kavuşturmadığı, Sennet’in çalışmasının temel tezi.
Kimi sağcı düşünürler, 90’lı yıllardan başlayarak tarihin sonunun geldiğini şevkle dillendirmeye başlamıştı.
Onlara göre, sosyalizm tarihsel yenilgisini yaşamış, kapitalizm alternatifsiz ve yenilmez bir sistem olduğunu dosta düşmana kabul ettirmiş ve gelecekte de tek sistem kapitalizm olacaktı.
Tabii, işler hiç böyle gitmedi.
Kapitalizm, yeni krizlerle boğuşmaya başlayınca bu tezin doğruluğu tartışılmaya başlandı ve 2008 finans krizinin patlak vermesinden sonra da, artık hiçbir geçerliliği kalmamış bu söylem hepten rafa kaldırıldı.
Kapitalizmin tarihi konusunda dünya çapında tanınan bir isim olan Jürgen Kocka ise bu kitabında, kapitalizmin gelişiminin dönüm noktalarını eleştirel bir bakışla saptıyor ve ardından, bu sistemin insanlığın geleceğinde ne gibi roller üstleneceğini tartışıyor.
Kitap ilk olarak, kapitalizmi, onun ilk hali olan merkantilizmi ve ticari kapitalizmi işleyerek başlıyor.
Sanayi kapitalizmi ve finans kapitalizm ile devam eden kitap, nihayet, kapitalizmin aldığı nihai biçim olan neoliberalizmi inceliyor.
Her seviyeden okurun sıkılmadan okuyacağı kitabı, kapitalizmin tarihi hakkında dört dörtlük bir rehber olarak öneririz.
“Paranın izini sürünüz. İzleri utanç vericidir: Dolandırıcıların bu izleri örtmek için yüzyılları olmuştur. Fakat bu izlerin bizi insanlık tarihinde işlenmiş en büyük suça götürdüğünü keşfedeceğiz.”
Hepimizin mirasımız üzerinden nasıl dolandırıldığımızla ilgili bir soruşturma olan ‘Travmatize Toplum’, bizi, ortak olana eşit erişim ve pay sahibi olma hakkımıza sahip çıkmaya çağırıyor.
Fred Harrison kitabında, tarihsel, iktisadi ve sosyal süreçler olarak hileleri, ayrımcı ekonomilerin sebep olduğu eşitsiz gelişimleri, Batılı aklın gerileyişinin başlıca nedenlerini ve soykırımların halkın dize getirilmesinde nasıl kullanıldığını irdeliyor.
‘Travmatize Toplum’ bireylerin ve toplumun içinde bulunduğu travmayı açıklarken, ekonomi, sosyoloji, psikoloji gibi disiplinlerden faydalanıyor ve böylece uygarlığı yozlaştıran bu büyük soruna çok boyutlu bir yaklaşım getiriyor.
Gelişmiş bilişim ve iletişim teknolojileri sermaye birikimine yeni alanlar açmakla kalmadı, aynı zamanda emek, kültür ve siyasette de muazzam dönüşümler yarattı.
İşte Ursula Huws’un bu eleştirel analizi, yaşanan söz konusu dönüşümleri başından sonuna izlemesiyle altın değerinde bir kaynak.
Huws kitabında,
Kitabın en büyük katkısı, hem kapitalist sömürü ağlarının dijital ekonomide kendini nasıl ustaca yenilediğini göstermesi hem de kapitalizmin özünü açık bir biçimde gözler önüne sermesidir diyebiliriz.
Türkiye ekonomisindeki büyüme, ne kadar ahlaklı?
Türkiye’de ekonomik, toplumsal ve siyasal kurumlar hiçbir zaman gerçek anlamda işler durumda olmadı ve büyümenin öncelikli hedef ve hatta kimileri için saplantı derecesinde öncelik kazanmasının başlıca nedenini de burada aramak gerekir.
İbrahim Semih Akçomak elimizdeki ufuk açıcı çalışmasında, Türkiye’deki uzun dönem ekonomik büyüme sorunsalıyla demokratik kurumların ve eğitim sisteminin işlevsizliği ile ilişkisini sorguluyor, ekonomik büyümeden kimlerin ne şekilde yararlandığını gözler önüne seriyor ve en önemlisi de bu bakış açının nasıl değiştirilebileceğini tartışıyor.
Şunu da özellikle vurgulamak gerekir ki, yazarın burada tanımladığı şekliyle ahlaksız büyüme sadece ekonomik alanla değil, siyasetten spora gündelik yaşamımızın her alanına nüfuz etmiş bir olgudur.
Akçomak kitabında,
Demokratik kurumlar, hukukun üstünlüğü ve eğitim sistemi kaygan bir zemine kurulu olduğu için, ahlaksız büyüme sürecini kıracak dinamiklerin oluşmadığını belirten Akçomak’ın kitabından bir alıntı:
“Ahlaksız büyüme kimimize erzak torbası, kimimize iş, kimimize maaş zammı, kimimize kömür yardımı, kimimize faiz rantı, kimimize arsa rantı, kimimize de sattığımız oylarımız karşılığı aldığımız para olarak döndü. Bu nedenle ahlaksız büyümeye göz yumduk toplum olarak.”
Dünyayı yeni ve sıkıntılı bir ekonomik krizin yeniden esir aldığı günümüzde Simon Clarke, ‘Marx’ın Kriz Teorisi’ başlıklı bu çalışmasıyla, düşünürün kriz teorisinin kökenine iniyor ve bu teorinin günümüzde nasıl bir işlev yüklenebileceğine odaklanıyor.
Clarke, kriz teorisinin Marksist gelenekte ne zaman merkezi bir rol oynamaya başladığını ve daha sonra yaşadığı çıkmazları anlatıyor; ilk kaynaklara, yani bizzat Marx’ın metinlerine inerek, O’nun kriz teorisini günümüzün sol hareketi için güncelliyor.
Marksist kriz teorilerinin çıkmazının öncelikle, Marx’ın teorisinin eleştirel boyutunu ihmal etmesi olduğunu savunan Clarke, süregelen tartışmaya katkıda bulunuyor.
Henri Lefebvre, ‘Sosyalist Dünya Görüşü: Marksizm’ başlıklı bu küçük eserini 1948’de yayımlamış, eserin ilk Türkçe çevirisi ise 1965 yılında yapılmıştı.
Fransız düşünür bu kitabında, kapsamlı bir Marksizm incelemesine girişerek Marksizmin felsefe, tarihsel maddecilik, ahlak, sosyoloji, iktisat ve siyaset konularına getirdiği yorumları temel yönleriyle okura sunuyor.
Marksizm konusunda pratik bir el kitabı niteliğindeki çalışmasında Lefebvre, “Marksizmi aşma tasarısının galiba pek bir anlamı da yok, geleceği de; çünkü Marksizm kendi kendini aşan bir dünya görüşüdür…” diyerek, Marksizmin aşıldığı iddialarını da yanıtsız bırakmıyor.
Hâkim kalkınma paradigmasının özünü oluşturan ekonomik rasyonalizm, insan yaşamını nesneleştirir, daha da korkuncu, insanın temel ihtiyaçlarını bile pazarlık konusu yapar.
Bu yaklaşıma göre, ülkelerin gelişmişlik düzeyleri gayri safi yurtiçi hâsıla gibi rakamlara göre belirleniyor.
Yine bu egemen bakış açısı, adil bölüşüm, temel ihtiyaçlar, ekonomik ve sosyal adalet, kamusal tartışmanın dışında konumlandırılıp “ideolojik” olmakla eleştirir.
İşte Martha C. Nussbaum’un bu önemli çalışması, yeni bir model olarak son zamanlarda ilgi çekmeye başlayan ‘İnsani Gelişmişlik’ veya ‘Yapabilirlikler Yaklaşımı’nı kapsamlı bir şekilde bize anlatıyor.
Temel olarak “İnsanlar gerçekte neler yapabilir ve ne olabilirler?” sorusunun yanıtını arayan bu model, bugün var olan ekonomik rasyonalizme güçlü bir alternatif olmayı amaçlıyor.
Bu modelin, Dünya Bankası’ndan Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’na (UNDP) kadar refahla uğraşan birçok uluslararası kuruluş üzerinde giderek artan bir etkisi bulunuyor.
‘Yapabilirlik Yaklaşımı’, bugüne kadar yalnızca konunun uzmanları için yazılmış makale ve kitaplarda ele alınmıştı ve genel okuyucu kitlesi ile lisans düzeyinde ders veren akademisyenler kapsamlı bir kitabın olmamasından uzun süredir yakınmaktaydı.
Nussbaum’un çalışması ise, bu boşluğu dolduruyor ve yaklaşımın kilit unsurlarını ortaya koyarak onu rakip modellerle karşılaştırarak değerlendiriyor.
Nussbaum’un bu yaklaşımı, insan öyküleri içine yerleştirilerek anlatması da, kitabın bir diğer katkısı.
