Kategori: Tarih

Mehmet Başaran, Aysun Sarıbey Haykıran ve Ali Özçelik – Atçalı Kel Mehmed Efe (2018)

Zeybekler, daha çok Milli Mücadele sürecinde iyi savaşçı olmalarıyla bilinir.

Fakat bu bilgi, kısmen eksiktir.

Zira zeybeklik, maharetli savaşçılık potansiyeli bir yana, yapısal ve folklorik öğeler de barındıran bir müessesedir.

Mehmet Başaran, Aysun Sarıbey Haykıran ve Ali Özçelik’in bu özenli çalışması da, Atçalı Kel Mehmed Efe’nin yaşamı ve mücadelesi üzerinden zeybeklik kurumunu kapsamlı bir bakışla izliyor.

Kitapta kronolojik bir yaklaşımla,

  • “Zeybek” adı verilen silahlı grubun, Osmanlı zamanlarından başlayarak Batı Anadolu’daki gelişimi,
  • yüzyıl başlarından 19. yüzyılın son çeyreğine kadar “azap,” “levend,” “korsan,” “sekban” ve son olarak da “zeybek” olarak adlandırılmış Batı Anadolu gençlerinin silahşorluktan eşkıyalığa uzanan tarihsel serüvenleri,
  • Umur Gazi geleneğinin mirasçıları,
  • Saruhanoğulları’nın meşhur süvarileri,
  • Ege korsanları,
  • Ve Celali bölükleri gibi birçok önemli konu ele alınıyor.

Çalışmanın omurgasını ise, 1829’da başlayıp çok geniş bir alanı etkileyen ve 1830’da kanlı biçimde bastırılan Büyük Zeybek İsyanının lideri Atçalı Kel Mehmet Efe’nin yaşamı ve faaliyetleri oluşturuyor.

Zengin arşiv kaynaklarına dayanan kitap, Batı Anadolu eşkıyalarının, halk kahramanı zeybeklerinin yüzlerce yıllık tarihini ortaya koymasıyla önemli.

  • Künye: Mehmet Başaran, Aysun Sarıbey Haykıran ve Ali Özçelik – Atçalı Kel Mehmed Efe: Batı Anadolu’da Eşkıyalık ve Zeybeklik, Kitap Yayınevi, tarih, 325 sayfa, 2018

Sonya O. Rose – Toplumsal Cinsiyet Tarihçiliği Nedir? (2018)

Toplumsal cinsiyet tarihçiliğinin temelindeki anafikir şudur: Kadın veya erkek olarak tanımlanmanın ne anlama geldiğinin bir tarihi vardır.

Toplumsal cinsiyet tarihçileri kadınlar ile erkekler arasındaki algılanan farklarla, ilişkilerinin yapısıyla, kadınların ve erkeklerin toplumsal cinsiyetli varlıklar olarak kendi iç ilişkilerinin doğası bağlamında zaman içindeki değişikliklerle ve tek bir toplumun geçmişteki belli bir dönemde sergilediği çeşitliliklerle ilgilenirler.

Sonya Rose da bu kitabında, toplumsal cinsiyet tarihçilerinin neler yaptıklarını araştırıyor.

Toplumsal cinsiyetin bir tarihi olmaktan ziyade, alandaki yaklaşımları ve bunların gelişimlerini konu alan ve toplumsal cinsiyet tarihçilerinin ilgi gösterdiği kimi tarihsel konuları masaya yatıran kitabın ilk bölümü, “toplumsal cinsiyet”, “tarih” ve “feminist tarih” terimlerinin temel tanımlarını sunuyor ve toplumsal cinsiyet tarihçiliğinin kadın tarihçiliğinden başlayan gelişiminin izini sürüp akademik dünya üzerindeki eşitsiz etkisini ele alıyor.

İkinci bölüm, cinsiyet ile toplumsal cinsiyet arasındaki ayrımı ayrıntılandırıp beden ve cinsellik tarihlerini masaya yatırıyor.

Üçüncü bölüm, toplumsal cinsiyetin ırk ve sınıfla kesiştiği noktaları başta kölelik ve sömürgecilik olmak üzere diğer konulardan örneklerle ele alıyor.

Dördüncü bölüm, okuru erkek ve erillik çalışmalarıyla tanıştırıyor, konuya farklı yaklaşımları ele alıyor ve hem belirli bir tarihsel dönemde anlaşıldığı ve pratiğe döküldüğü çeşitli şekilleri hem de zaman içinde değişen erkeklik kavrayışlarını vurguluyor.

Beşinci bölüm, toplumsal cinsiyet tarihçilerinin, genel olarak tarihçiler için temel nitelikte olan sorunlara nasıl katkılar sunduğunu örneklendiriyor.

Özellikle de sömürge fetihleri, devrimler, milliyetçilik ve savaş konularına odaklanıyor ve 17. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan örnekleri masaya yatırıyor.

Altıncı bölüm ise, tarihte toplumsal cinsiyet araştırmalarına yaklaşımlardaki bazı ihtilafları inceliyor ve okuru yeni yönelimlerden bazılarıyla (öznelliğe psikanalitik ve diğer yaklaşımlar ile ulus ötesi ya da küresel tarihler gibi) tanıştırıyor.

  • Künye: Sonya O. Rose – Toplumsal Cinsiyet Tarihçiliği Nedir?, çeviren: Ferit Burak Aydar, Can Yayınları, toplumsal cinsiyet çalışmaları, 200 sayfa, 2018

Ali Fuat Bilkan – Osmanlı Zihniyetinin Oluşumu (2018)

Ali Fuat Bilkan ‘Osmanlı Zihniyetinin Oluşumu’nda, Anadolu’nun Türkler tarafından mekân tutulmasından Fatih dönemine kadarki süreçte kaleme alınan Türkçe telif ve çeviri eserlerin Osmanlı Devleti’nin kuruluş dönemindeki zihniyet dünyasını şekillendirmedeki rolünü irdeliyor.

Söz konusu eserlerin satır aralarında gizlenen mesajların izini süren ve bunları diğer tarihi kaynaklarla karşılaştırarak dönemin ruhunu inceleyen Bilkan,

  • Bu dönemde ulus bilincinin oluşumu ve Türkçenin gelişimini,
  • Osmanlıcanın doğuşunu,
  • İlk sözlüklerin ortaya çıkışını,
  • Kültürel aktarımı,
  • Tercüme ve şerh çalışmalarını,
  • Anadolu’da ilk Türkçe eserleri,
  • Kur’an’ın ilk tercüme ve tefsir çalışmalarını,
  • Siyer, yüz hadis ve mevlid gibi dini edebiyatın ilk ürünlerini,
  • Anadolu Aleviliğinin bu dönemdeki yazılı eserlerini,
  • Devletin din siyasetini,
  • Anadolu’da ilk medreseleri,
  • Osmanlı’nın tarih kurgusunu,
  • Osmanlı’nın tarih kurgusunda menkıbenin gücünü,
  • ‘Muhammediye’, ‘Envârü’l-Âşıkîn’ ve ‘Müzekki’n-Nüfûs’ gibi, o dönemde yayınlanmış halk kitaplarını,
  • Anadolu’da tasavvufun gelişimini ve Anadolu’da ilk tarikatları,
  • Dinin ve tasavvufun toplum hayatındaki yerini,
  • İsyancı tarikatları,
  • Anadolu’da Fars kültürünün etkilerini,
  • Bu dönemdeki tıp tercümeleriyle bilim dilinin oluşumunu,
  • Ve bunun gibi birçok ilgi çekici konuyu irdeliyor.

Osmanlı zihniyet ikliminin oluşumunun tarihsel, siyasi, kültürel ve dini dinamiklerini daha iyi kavramak için bu kitap çok önemli bir kaynak.

  • Künye: Ali Fuat Bilkan – Osmanlı Zihniyetinin Oluşumu: Kuruluş Döneminde Telif ve Tercüme, İletişim Yayınları, tarih, 384 sayfa, 2018

Özdemir Nutku – Darülbedayi’den Şehir Tiyatrosu’na (2015)

Darülbedayi-i Osmani adıyla kurulan ve daha sonra İstanbul Şehir Tiyatroları adını alan ilk ödenekli tiyatronun 100 yıllık tarihi.

Özdemir Nutku uzun soluklu çabalarının ürünü olan bu kitabında, yönetimi, oyun seçimi, tutumu, oyuncuları, gösterileri, yapıları ve atılan adımlarıyla, kurumun gelişiminin eylem ve uygulama açısından kapsamlı bir incelemesini sunuyor.

1993’te Kültür Bakanlığı, Tiyatro Araştırma-İnceleme Ödülü’nü de kazanmış, alan açısından vazgeçilmez bir kaynak.

Nutku’nun yeni bilgilerle ve 1966 sonrasını kapsayan panoramik bir özetle güncelleştirerek hazırladığı yeni baskı, modern Türk tiyatrosunun kurucusu Muhsin Ertuğrul’un ve o ilk fedakâr kuşağın kahırlı, ama bir o kadar da onurlu mücadelesinden günümüze, İstanbul Şehir Tiyatrosu’nun tarihini öğrenmek isteyenler için tam bir başucu kılavuzu.

  • Künye: Özdemir Nutku – Darülbedayi’den Şehir Tiyatrosu’na, İş Kültür Yayınları

Jacques Le Goff – Ortaçağ Tüccarları ve Bankerleri (2018)

Jacques Le Goff, zihniyetler tarihi, tarihsel antropoloji, maddi uygarlık ve halk kültürü alanında Ortaçağ dönemine ilişkin yaptığı muazzam çalışmalarıyla Annales Okulu’nun dünya çapındaki sınırlarını genişletmiş isimlerdendir.

Bu kitap ise, kendisinin uzun dönemli çalışmalarının şüphesiz en iyi ürünlerinden biridir.

Le Goff burada, 11. ve 13. yüzyıllar arasında, Avrupa Ortaçağ tarihinde sıra dışı ticari bir devrime imza atmış büyük tüccar ve bankacıları anlatıyor.

Hem dönemin tüccar ve bankerlerini hem de bu aktörlerin ortaya koyduğu ticari potansiyelin Floransa, Rouen, Brugge, Cenova ve Amiens’te yarattığı dönüşümü kapsamlı bir bakışla ortaya koyan Le Goff, yalnızca dönemin ticari gelişimini değil, aynı zamanda bu ticaretin toplumların zihinsel ve kültürel algılarının dönüşümünü nasıl etkilediğini de gözler önüne seriyor.

Dönemin öne çıkmış kişi ve hanedanlarının hikâyeleriyle de zenginleşen kitap, bilhassa Avrupa’da erken kapitalizm gelişimine daha yakından bakmak isteyenler için altın değerinde bir kaynak.

  • Künye: Jacques Le Goff – Ortaçağ Tüccarları ve Bankerleri, çeviren: Oğuz Adanır, Doğu Batı Yayınları, tarih, 152 sayfa, 2018

Cangül Örnek – Türkiye’nin Soğuk Savaş Düşünce Hayatı (2015)

Türkiye’nin Soğuk Savaş koşullarındaki entelektüel iklimini kapsamlı bir şekilde inceleyen bir çalışma.

Cangül Örnek’in bu özenli çalışması, o dönemin fikir çevrelerine ve ideolojiler alanına nasıl yansıdığını, ABD’nin bu süreçte Türkiye’deki yönetici ve aydın kesimle ilişkilenme biçimlerini, Amerikan propagandasının ülkedeki antikomünizmin gelişimine etkilerini ve bütün bunların üniversitelere, özellikle de sosyal bilimlere nasıl yön verdiğinin dört dörtlük bir analizini sunuyor.

Örnek’in bu nitelikli çalışmasıyla, Halit Çelenk Hukuk Ödülü kazandığını da belirtelim.

  • Künye: Cangül Örnek – Türkiye’nin Soğuk Savaş Düşünce Hayatı, Can Yayınları

Jean-Claude Cheynet – Bizans Dünyası, Cilt 2 (2018)

Cécile Morrisson, daha önce yayınlanan ‘Bizans Dünyası’nda, Doğu Roma İmparatorluğu’nun 330-641 yılları arasındaki tarihini zengin veriler eşliğinde anlatmıştı.

Jean-Claude Cheynet imzalı ‘Bizans Dünyası’nın elimizdeki ikinci kitabı ise, ilk kitabın kaldığı yerden devam ederek Bizans İmparatorluğu’nun 641-1204 yılları arasındaki tarihini sunuyor.

Bu ciltte ele alınan kimi konular şöyle:

  • Ortaçağ’da Bizans İmparatorluğu’nun oluşumu ve gelişimi,
  • Müslümanların ilerleyişi,
  • İsaurialıların güçlenmesi,
  • Makedonya hanedanı döneminde Bizans genişlemesi,
  • Makedonya hanedanın kuruluşu,
  • Bulgarlarla çatışmanın tekrar başlaması,
  • Müslümanlara karşı başarılar,
  • Konstantinos’un olaylara müdahalesi,
  • Batı’da genişleme ve Doğu’nun kurtarılması,
  • Türkler ve Haçlılar arasında Bizans,
  • Angelos yönetiminde hızlı zayıflama,
  • İmparatorluk kurumları,
  • İmparator ve ailesi,
  • İmparatorluk törenleri,
  • Büyük Saray,
  • İmparatorluk unvanları,
  • Saray ahalisi,
  • Bizans Kilisesi’nin kurumları,
  • Ruhban organizasyonu,
  • Ortodoks olmayan azınlıklar,
  • İmparatorluk yönetiminde vergi sistemi, hukuk, merkezi yönetim, başlıca devlet daireleri ve taşra yönetimi,
  • Bizans’ta ordu ve donanma,
  • Ordunun finansmanı ve askerlerin maaş ödemeleri,
  • İmparatorluğun yönetici sınıfları,
  • Bizans medeniyetinin temelleri,
  • Nüfus ve demografi,
  • Köy ekonomisi ve toplumu,
  • Tarımsal üretimin koşulları,
  • Konstantinopolis ve şehir ekonomisi,
  • Şehir peyzaj ve alanının organizasyonu,
  • Eğitim ve yazılı kültür,
  • Bizans sanatı…

Künye: Jean-Claude Cheynet – Bizans Dünyası, Cilt 2: Bizans İmparatorluğu (641-1204), çeviren: Aslı Bilge, Ayrıntı Yayınları, tarih, 576 sayfa, 2018

Masis Kürkçügil – Bir Başka Tarih Mümkün müydü? (2018)

Türkiye’de tarihçiliğin en büyük sınavlarından biri Ermeni meselesidir.

Tehcir miydi soykırım mıydı konusunda sürüp giden tartışma, ülkenin tarihyazımını da anlamsız bir kısırdöngüye mahkûm etti ve etmeye de devam ediyor.

Peki, başka bir yol mümkün müydü?

İşte Masis Kürkçügil ‘Bir Başka Tarih Mümkün müydü?’ adlı bu önemli kitabında, tarihe Marksist bir perspektifle yaklaşarak, Ermenilerin bu topraklarda yaşamış oldukları büyük trajedinin tarihyazımında nasıl yansıtıldığını ve bunun sonuçlarını irdeliyor.

Kürkçügil’in Ermeni meselesiyle ilgili yazılarını ve söyleşilerini bir araya getiren kitap,

  • Ermeni siyasi partileri Hınçaklar ve Taşnakların tarihsel serüvenini,
  • Taşnaklar ile İttihat ve Terakki Partisi arasındaki ilişkileri,
  • İttihatçılar ile Ermeni örgütleri arasında 1908’de kurulan ittifak ve bu ittifakın sonuçlarını,
  • Ve bunun gibi pek çok önemli tarihi olayı tartışıyor.

Kürkçügil’in kitabı ayrıca, Paramaz’dan Manuşyan’a, Rakovski’den Rosa Luxemburg’a, Armen Garo’dan Hagop Babigyan’a, Talat Paşa’dan Cemal Paşa’ya ve Hrant Dink’e, Ermeni meselesini geniş bir tarihsel bağlamda ele almasıyla alan için büyük öneme haiz.

  • Künye: Masis Kürkçügil – Bir Başka Tarih Mümkün müydü?: Ermeni Meselesi Üzerine Yazılar, Edebi Şeyler Yayınları, tarih, 192 sayfa, 2018

Sermet Atacanlı – Arıburnu’nun İlk Müdafaası (2015)

25 Nisan 1915’te, henüz şafak sökerken Arıburnu’na yapılan çıkarma harekâtının zengin askeri raporlara dayalı hikâyesi.

Atacanlı bu girişimin, kurmaylık öngörüsü, atılganlığı ve parlak sevk ve idaresi ile Müttefiklerin Çanakkale harekâtını daha başından başarısızlığa mahkûm eden Atatürk’ü tarih sahnesine çıkaran bir süreç olduğunu belirtiyor.

  • Künye: Sermet Atacanlı – Arıburnu’nun İlk Müdafaası, İş Kültür Yayınları

Alfred Weber – Felsefe Tarihi (2015)

Neredeyse insanlık tarihiyle aynı zamanda ortaya çıkmış felsefe ve felsefecilerin derli toplu bir tarihi.

Alfred Weber’in kapsamlı çalışması, Yunan felsefesinin başlangıcından Ortaçağ felsefesinin Platoncu ve skolastik zamanlarına, Yeniçağ’daki serbest metafizik çağından Kant’ın saf aklın eleştirisine ve Hegel’in tabiat felsefesine uzanan, konu hakkında dört dörtlük bir kaynak.

  • Künye: Alfred Weber – Felsefe Tarihi, çeviren: H. Vehbi Eralp, Kabalcı Yayınları