Kategori: Tarih

Laurent Lemire – Çılgın Dâhiler (2014)

Bilime büyük katkılar sağladıkları gibi, tuhaf huylarıyla da iz bırakmış isimler.

Gittiği otellerde biri kendisi, diğeri hayalet için olmak üzere iki oda tutan matematikçi Kurt Gödel’den kendini Antarktika’nın imparatoru sanan Nobelli John Nash’e ve hayatını zehirli elma ısırarak sonlandıran Alan Turing’e pek çok isim.

Laurent Lemire, bu ve bunun gibi pek çok bilim insanının ilginç yönlerini paylaşarak keyifli bir bilim tarihi çalışmasına imza atmış.

  • Künye: Laurent Lemire – Çılgın Dâhiler: Arşimet’ten Günümüze Bilimlerin Çılgın Tarihi, çeviren: Işık Ergüden, Kırmızı Kedi Yayınevi, bilim, 188 sayfa, 2014

Kolektif – 100 Yılın Ötesinde Ekim Devrimi ve Türkiye (2020)

Ekim Devrimi, yalnızca Rusya İmparatorluğu’nun değil, bütün bir dünyanın kaderini yeni baştan belirledi.

Yirminci yüzyılın bu en önemli toplumsal-tarihsel gelişmesi, çok özgün şartlar neticesinde ortaya çıktı.

Bizim açımızdan bu büyük devrimi ayrıca dikkat çekici kılan husus ise, o dönemde Ankara hükümeti kadar, başta Enver Paşa olmak üzere faaliyetlerini yurtdışında sürdüren İttihatçılar da Bolşeviklerle temas halinde olmasıydı.

İşte bu özenli derleme, hem yüz yılı aşkın süre önce gerçekleşmiş Ekim Devrimi’nin dinamiklerini hem de bunun dönemin Türkiye’si üzerindeki etkilerini çok yönlü bir şekilde izlemesiyle dikkat çekiyor.

Kitap ayrıca, milli mücadele döneminde Türkiye komünist hareketinin Bolşevikler ve Komintern ile bağlantı halinde nasıl şekillendiğini, başka bir deyişle Ekim Devrimi’nin yarattığı özgün bağlamın gerek Türkiye’nin ve gerek Türkiye komünist hareketinin kuruluş sürecine ne gibi etkilerde bulunduğunu ortaya koyuyor.

Kitapta,

  • Ekim Devrimi ve Osmanlı-Türk basınında Lenin,
  • Osmanlı hariciyesinin Ekim Devrimi’ne nasıl baktığı,
  • Devrimin Kars gibi sınır illerindeki yankıları,
  • Beyaz Ordu ve 1917’den sonra Rus diasporasında devrim karşıtı siyaset,
  • İttihatçılar ve Asya’da devrimci diplomasi,
  • Georgiy Çiçerin, Sovyet dış politikası ve Türk ihtilali,
  • Ekim Devrimi’nden sonra Türkiye’de komünist hareketin biçimlenişi,
  • Ve Mütareke döneminin başlarında İstanbul’da sol hareketler gibi ilgi çekici konular irdeleniyor.

Kitaba katkıda bulunan isimler ise şöyle: Zafer Toprak, Cengiz Yolcu, Alexander E. Balistreri, Pınar Üre, Alp Yenen, Samuel J. Hirst, Erden Akbulut ve Erol Ülker.

  • Künye: Kolektif – 100 Yılın Ötesinde Ekim Devrimi ve Türkiye, derleyen: Erden Akbulut ve Erol Ülker, Sosyal Tarih Yayınları, tarih, 238 sayfa, 2020

Emily Wilson – Sokrates’in Ölümü (2020)

Sokrates’in öldürülüşü, felsefe tarihinin en ilgi çeken olaylarının başında gelir.

Emily Wilson’ın bu ilgi çekici çalışması ise, Sokrates’in ölümüne ilişkin görüşleri derinlemesine bir bakışla izliyor.

Kitap yalnızca ele aldığı konunun her daim gündemde oluşuyla değil, Batı entelektüel ve sanatsal geleneklerinde Sokrates’in rolünü ortaya koymasıyla da büyük öneme haiz.

Wilson, hem tarihsel açıdan birbirinden oldukça farklı Sokrates figürlerini gösteriyor hem de Sokrates’in kültürel tarihteki varlığını çok yönlü bir şekilde ortaya koyuyor.

Kitap, Sokrates’in yaşamındaki önemli olaylara ve onun gizemli kişiliğine daha yakından bakmak için birebir.

Kitaptan birkaç alıntı:

“Atinalı jüri Sokrates’i yok etti; fakat Sokrates içinde doğduğu Atina kültürünü daha etraflıca yok etmişti, çünkü herkesin ne yapacağına kendi başına karar vermesi gerektiği mefhumunu tanıtmıştı.”

“Stoacı filozof Seneca kendi zorunlu intiharında Sokrates’inkini örnek aldı. Bileklerini banyoda kesmeden önce baldıran içti. Rubens’in bu görkemli tablosu, bir zamanlar Seneca’ya ait olduğu düşünülen eski bir balıkçı heykeline dayanıyordu.”

“Ailesinin ve dostlarının dehşetli bakışları altında Uticalı Cato, cumhuriyet ordusunun Julius Caesar’a yenilmesinin ardından kendi bağırsaklarını söküp çıkararak kendisini öldürdü. Cesur intiharına Platon’un Phaidon’unda tasvir edilen Sokrates’in ölümünden ilham aldı.”

  • Künye: Emily Wilson – Sokrates’in Ölümü: Kahraman, Hain, Geveze, Aziz, çeviren: Özgüç Orhan, Pinhan Yayıncılık, felsefe, 216 sayfa, 2020

Philip Ball – Merak (2014)

Philip Ball ‘Merak’ta, Kopernik’ten Newton’a, bilimsel devrimin dört dörtlük bir tarihini sunuyor.

Avrupa’da bilimin ortaya çıkışını ve gelişimini ayrıntılı bir bakışla ele almasıyla dikkat çeken çalışmada, ilk başlarda Hıristiyanlık ve felsefenin merak konusuna neden karşıt olduğu; homojen ve yekpare olduğu düşünülen bilimsel devrimin ne gibi gariplikler üzerinden gelişim gösterdiği; projeler tasarlamada deha olup onları tamamlamada pek başarılı olmayan Leonardo da Vinci’yi, Rönesans hümanizminin doğa çalışmalarını nasıl biçimlendirdiği ve Avrupa’daki Gül-Haç hareketinin bilim alanına etkileri gibi ilgi çekici konular tartışılıyor.

  • Künye: Philip Ball – Merak, çeviren: Berna Günen, Kolektif Kitap, bilim, 571 sayfa

Hikmet Kıvılcımlı – Osmanlı Tarihinin Maddesi (2020)

Hikmet Kıvılcımlı’nın, Türkiye sosyalist düşüne tarihinin klasikleşmiş yapıtlarından olan ‘Osmanlı Tarihinin Maddesi’, yeni baskısıyla raflardaki yerini aldı.

Editörlüğünü Gökhan Atılgan’ın yaptığı, Necmi Erdoğan’ın kapsamlı bir sunuş yazısıyla katkıda bulunduğu kitap, Osmanlı tarihini Marksist bir perspektifle inceliyor.

Kıvılcımlı’nın 860 sayfalık bu dev yapıtı, tarihe yaklaşımıyla olduğu kadar, olguları ele alış biçimi ve özgün yöntemiyle de dikkat çekiyor.

Osmanlı tarihinin maddesinin, Osmanlı toprak ekonomisi olduğunu belirten Kıvılcımlı, bu amaçla, toprak üretim temeli üzerinde yükselen sosyal ve politik Osmanlı üstyapısı bulunduğunu belirtiyor.

Söz konusu Osmanlı toprak ekonomi düzenini derinlemesine irdeleyen yazar, Osmanlı tarihinin toprağa dayalı temelini daha iyi kavramak için de, Osmanlı tarihinin sosyal ve politik üstyapısını çok yönlü bir bakışla ele alıyor.

Kitap, yayımlanışının üzerinden yıllar geçmiş olsa da, bu alanda klasik bir yapıt olarak okunmalı.

  • Künye: Hikmet Kıvılcımlı – Osmanlı Tarihinin Maddesi, Yordam Kitap, tarih, 860 sayfa, 2020

Jamie Lincoln Kitman – Kurşunlu Benzinin Gizli Tarihi (2014)

Jamie Lincoln Kitman ilgi çekici çalışmasında, General Motors (GM), Du Pont ve bugün Exxon olarak bilinen Standard Oil-New Jersey’nin bir araya gelerek, sırf kârlarına kâr katmak maksadıyla kurşun zehrini, benzinin içine katışının hikâyesini anlatıyor.

Kitman, kurşunlu benzinin, ilk defa 1920’lerde deneme amaçlı kullanılmasından itibaren altmış yılı aşkın bir süre ABD karayollarında sayısız sağlık ve güvenlik sorununa neden olduktan sonra, ancak 1986 yılında yasaklandığını söylüyor.

Kitman, kâr etmek amacıyla kurşunlu benzin maceralarına atılanların, dünyayı nasıl ciddi boyutlarda kirlettiğini gözler önüne seriyor.

  • Künye: Jamie Lincoln Kitman – Kurşunlu Benzinin Gizli Tarihi, çeviren: Esin Aslan Gürbüz, h2O Kitap, inceleme, 151 sayfa

Corrado Alvaro – Türkiye’ye Yolculuk (2010)

‘Türkiye’ye Yolculuk’, İtalyan gazeteci, yazar ve şair Corrado Alvaro’nun 1931 yılında Türkiye’ye yapmış olduğu yolculuğun izlenimlerinden oluşuyor.

Atatürk’ün modernleşme çalışmalarının ilk ürünlerinin alındığı dönemde Türkiye’yi ziyaret eden Alvaro, ülkenin geçmişten bugüne gelirken yaşadığı dönüşümü ayrıntılı bir bakışla kaleme getiriyor.

Atatürk devrimlerinin savunuculuğunu yapan Alvaro, bu devrimlerin eskinin “teokratik derebeylik” sistemine karşı yapıldığını belirtiyor.

Yazar buradan hareketle, Atatürk’ün, Türk toplumunun özüne yaraşır “yeni insan”ın yaratılması konusundaki öncü rolünün görmezden gelinmemesi gerektiğini belirtiyor.

  • Künye: Corrado Alvaro – Türkiye’ye Yolculuk, çeviren: Necdet Adabağ, Literatür Yayıncılık, gezi, 107 sayfa

Nevcihan Özbilge – Çekirgeler, Kürtler ve Devlet (2020)

Erken Cumhuriyet döneminde devletin Kürtlere yaklaşımı sorunluydu.

Örneğin Kürtler bu dönemde sıklıkla bir “problem” olarak algılandığından Kürtlere dair yapılan akademik çalışmalar da çoğunlukla ulus-devlet inşası ve milliyetçilik tartışmaları çerçevesinde şekillendi.

İşin daha da ilginci bu sorun, sınır aşırı bir başka “problem” olan çekirge salgınlarıyla paralellik arz eden söylemsel bir çerçevede kodlanıyordu.

İşte Nevcihan Özbilge’nin bu özgün çalışması, ulus devletin her iki “problem”iyle de benzer stratejilerle mücadele ettiğini gözler önüne seriyor.

Başka bir deyişle Özbilge, devletin çekirgelerle ve Kürtlerle mücadelesindeki paralel söylemini eleştirel bir bakışla ele alıyor.

Konu ve döneme ilgi duyanların beğenerek ve aydınlanarak okuyacakları bir çalışma.

  • Künye: Nevcihan Özbilge – Çekirgeler, Kürtler ve Devlet: Erken Cumhuriyet Dönemine Yeniden Bakmak, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, tarih, 180 sayfa, 2020

Charles Tilly – Zor, Sermaye ve Avrupa Devletlerinin Oluşumu (2020)

Merkezi iktidarın, devlet kurumlarının ve orduların tarihi, sermaye ve kapitalizmin örgütlenişi ve gelişiminden bağımsız değildir.

Charles Tilly de, şimdi ikinci baskısını yapan elimizdeki çalışmasında bu ilişkiyi, bin yıllık Avrupa tarihinin geçirdiği evreleri merkeze alarak inceliyor.

Kitabına, dünya tarihinde şehirler ve devletlerin oluşumunu irdeleyerek başlayan Tilly, devamında da,

  • Avrupa şehirleri ve devletlerinin oluşumunu,
  • Devletlerin savaşı biçimlendirmesini,
  • Devletlerin zoru denetlemesinin dinamiklerini,
  • Devletlerin yurttaşlarla ilişkisinin gelişimini,
  • Fransız Devrimi’yle birlikte dolaylı yönetimden doğrudan yönetime geçişi,
  • Ulusal devletlerin soyağacını,
  • Ve Avrupa devletler sisteminin oluşumunu ayrıntılı bir perspektifle açıklıyor.

Bütün kapsamı ve derinliğiyle modern Avrupa’nın ortaya çıkışını anlatan çalışma, bir yandan da dünya sistemi, savaş ve üçüncü dünya devletlerindeki askeri darbeler gibi, daha geniş ölçekli olgulara da ışık tutuyor.

  • Künye: Charles Tilly – Zor, Sermaye ve Avrupa Devletlerinin Oluşumu, çeviren: Kudret Emiroğlu, İmge Kitabevi, tarih, 445 sayfa, 2020

Kolektif – İmparatorluğun Öteki Yüzleri (2020)

Çok güzel bir mikro-tarih çalışması olan ‘İmparatorluğun Öteki Yüzleri’, Osmanlı İmparatorluğu’nda sıradan insanın dünyasına iniyor.

Alanında uzman pek çok ismin katkıda bulunduğu ve yüzyıllarca önceki mahkeme kayıtlarında yapılan derinlikli incelemelere dayanan kitapta,

  • Kostaklanma biçimi olarak at sahipliği,
  • Dokuz canlı Deli Şaban’ın intihar teşebbüsleri,
  • Bursa’da köylülerin adeta baş belası haline gelen Divane Hamza ile imtihanı,
  • Yüzyıl Konya’sında kocalarını öldürtüp evinin zeminine gömen Mâryem Hanım,
  • yüzyılda tüm fertleri hırsızlık yapan bir ailenin düşündürdükleri,
  • Köle Selim’in mağduriyeti,
  • Osmanlı tebaasının bürokrasiyle sınavı,
  • Korsanlara esir düşen Üsküplü Alaeddin’in başından geçenler,
  • Osmanlı klasik dönem Rum cemaatinde seçme ve seçilme pratiği,
  • Şii Nureddin ve İbrahim’in sürgünden dönüş mücadelesi,
  • Bir okul kırma hadisesinin merkez-taşra ilişkileri üzerinden Osmanlı maarifi hakkında düşündürdükleri,
  • Ve şaibeli bir simsarın maceraları gibi ilgi çekici konular yer alıyor.

Kitaba katkıda bulunan isimler ise şöyle: Suraiya Faroqhi, Nurcan Abacı, Zeynep Dörtok Abacı, Fırat Yaşa, Cemal Çetin, Saadet Maydaer, Emine Dingeç, Zübeyde Güneş Yağcı, Yasemin Beyazıt, Filiz Yaşar, Özlem Başarır, Faruk Yaslıçimen, İsmail Yaşayanlar ve Buket Kalaycı.

  • Künye: Kolektif – İmparatorluğun Öteki Yüzleri: Toplumsal Hiyerarşi ve Düzen Karşısında Sıradan Hayatlar, derleyen: Fırat Yaşa, Koç Üniversitesi Yayınları, tarih, 320 sayfa, 2020