Nick Lane – Yaşam Neden Var? (2016)

Biyolojinin temel sorularına yanıt veren, bunu yaparken de yaşamın evrilişindeki dönüm noktalarını gözler önüne seren bir rehber.

Dört küsur milyar yıl önce ortaya çıkmış bir bakteri hücresinin bugünkü karmaşık insan hücresine nasıl dönüştüğünü ve yaşamın kökenini merak edenler için dört dörtlük bir kılavuz.

Nick Lane, kitabına, yaşamın anlamının ne olduğuna biyolojinin nasıl yanıtlar verdiğini anlatarak başlıyor ve devamında da,

  • Yaşamın kökeninde enerjiyi,
  • Hücrelerin ortaya çıkışını,
  • Bakteriler ve arkelerin neden temelden farklı olduğunu,
  • Karmaşık hücrelerin kökenini,
  • Karmaşıklığın anahtarları olarak mitokondrileri,
  • Eşeyli üreme ve ölümün kökenlerini,
  • Türlerin kökenini,
  • Cinsiyet kararlılığını,
  • Yaşlanmayla ilgili serbest radikal kuramı,
  • Ve bunun gibi ilgi çekici konuları anlatıyor.

Künye: Nick Lane – Yaşam Neden Var?, çeviren: Ebru Kılıç, Koç Üniversitesi Yayınları, bilim, 317 sayfa, 2016

Jonathan B. Losos – Kader, Şans ve Evrimin Geleceği (2019)

Evrim biyolojisi hakkında güncel kaynak arayanlara ‘Kader, Şans ve Evrimin Geleceği’ni şiddetle öneriyoruz.

Özellikle konuyu sade bir üslupla ele almasıyla her seviyeden okura hitap eden kitabında Jonathan Losos, en son araştırmaların verilerinden yararlanarak ekosistemlerin korunması, zararlı virüs ve bakterilerle mücadele, uzayda yaşam gibi önemli konularda bizi aydınlatıyor.

Evrimin getirdiği çözümleri her seferinde yeniden deneyimliyoruz.

Fakat kimi zaman en ufak bir mutasyon bile evrim sürecini farklı bir mecraya sürükler.

İşte Losos’un çalışması da, tüm bu değişkenlerin evrimde oynadığı rolü açık bir şekilde ortaya koymasıyla, öte yandan evrimin geleceği üzerine yaptığı dikkat çekici öngörülerle büyük öneme haiz.

Kitaptan birkaç alıntı:

“(…) Staphylococcus (stafilokok enfeksiyonunun nedeni) direnç geliştirdi ve 1950’li yılların ortalarında penisilinden elde edilen sağlık kazanımlarının çoğu kaybedildi. Sonrasında her yeni antibiyotiğin geliştirilmesiyle bakteriler evrimle buna karşı hızla direnç geliştirdi.”

“… Yakınsamaya hak ettiği değeri vermiyor olabiliriz. Biz evrimsel tekizler (kiviler, ornitorenkler, bukalemunlar ve insanlar) benzersiz olabiliriz, ama vücudumuzdaki birçok bölüm başka organizmalarda yakınsak şekilde evrimleşmiştir.”

“Gerçek şu ki, biz insanlar, bir evrimsel tekizlik örneğiyiz; Dünya üzerinde hiçbir yerde hiçbir zaman bizim gibi bir şey evrimleşmedi. Yakınsak evrimin genel olarak her yerde görülmesi, görünüşe göre bizim evrimsel kaçınılmazlığımıza sınırlı bir destek sağlayabiliyor.”

“Evet, doğru; bundan 550 milyon yıl önce dünyada yüzerek dolaşan en yakın ortak atamızın bahse değer gözleri dahi olmamasına rağmen, ahtapotlar sizinle, benimle neredeyse tıpatıp aynı gözyuvarlarına sahiptir.”

“Geçmişte yaşanacak çok cüzi bir farklılığın (büyük-büyük-büyük-milyonuncu-nesilden-büyükbabamız Ernie’nin üzerine düşen bir ağaç, bir orman yangını, bir mutasyon) bizim gelecekteki varlığımızı bitirmeyeceğini kim bilebilir?”

“Kuzey Trinidad’daki tüm dere yataklarında aynı tezat tekrarlanıyor: nehrin aşağısında donuk mat balıklar; yukarısında süslü püslü, göz kamaştırıcı balıklar. Bu tam da bir evrimsel biyoloğu heyecanlandıracak cinsten bir gözlem.”

“Dinozorlar hayatta kalmış olsaydı, onların soyundan gelenler (hakikaten zeki dinozorlar bile) bugün bize hiç benzemeyeceklerdi. Süper boyutta beyne sahip bir tavuk, bundan daha doğru bir benzetme olurdu.”

“…Evrimi öngörebilir miyiz? Kısa vadede, evet, belli ölçüde. Fakat zamanın akışı uzadıkça, atalar ve koşullar farklılaştıkça başarıyla tahminde bulunma olasılığımız düşüyor.”

  • Künye: Jonathan B. Losos – Kader, Şans ve Evrimin Geleceği, çeviren: Barış Gönülşen, Tellekt Kitap, bilim, 376 sayfa, 2019

Charles Darwin – Solucanlar (2020)

Darwin’in evrim kuramı kadar, daha önceki alışkanlıklarımızı ve kanaatlerimizi köklü bir şekilde dönüştüren bilimsel bir devrim yoktur.

Darwin’in, ufuk açıcı değerlendirmelerde bulunduğu ‘Solucanlar’ adlı bu çalışması ise, evrim olgusunu bu sefer solucanların oluşumu, yaşamları ve alışkanlıklarını merkeze alarak izliyor.

Darwin’in son bilimsel kitabı olan ve ‘İnsanın Türeyişi ve Cinsel Seçilim’ adlı çalışmasından on yıl sonra, yani 1881’de yayımlanan kitap, ele aldığı konuyu çok özgün bir şekilde ortaya koyduğu gibi, Darwinci kuramın nasıl üstün bir açıklama gücüne sahip olduğunu ve açıklamasındaki ekonomikliğin ne denli olağanüstü olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor.

  • Künye: Charles Darwin – Solucanlar: Bitkisel Humus Oluşumunda Solucanların Etkileri ve Solucan Alışkanlıklarına Dair Gözlemler, çeviren: Mehmet Doğan, Alfa Yayınları, bilim, 190 sayfa, 2020

Stephen Jay Gould – Darwin ve Sonrası (2020)

 

Stephen Jay Gould’un, Charles Darwin ve onun bilimsel mirası üzerine yazdığı denemeleri, bizde bu aralar temin edilemiyordu.

Şimdi yeniden raflardaki yerini alan kitap, evrim kuramını açıklıyor, Darwin’in düşüncesinin bilim dünyası ve toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini ayrıntılı bir üslupla anlatıyor.

Gould burada, insanın evrimleşmesini ele alırken Friedrich Engels’in beynin evriminde düşüncenin değil emeğin belirleyici olduğu görüşünü ileri sürmede ne kadar haklı olduğunu belirtiyor ve Homo sapiens’in ırklara ayrılmaması gerektiğini belirtiyor.

Kitabın yayımlandıktan sonra, Amerika’da milyonlarca adet sattığını da belirtelim.

  • Künye: Stephen Jay Gould – Darwin ve Sonrası: Doğa Tarihi Üzerine Düşünceler, çeviren: Ceyhan Temürcü, Say Yayınları, bilim, 352 sayfa, 2020

Charles Darwin – Türlerin Kökeni (2010)

Daha önce ‘Kapital’ ve ‘Yengeç Gemisi’ adlı eserleri, Japonlara has çizgi roman formu manga tarzıyla okurlarına sunan Yordam Kitap, bu seriye Charles Darwin’in ünlü eseri ‘Türlerin Kökeni’ni de dahil ediyor.

East Press Yayınevi tarafından hazırlanan manga, biyoloji biliminde dönüm noktası olan ‘Türlerin Kökeni’nde anlatılanları, Darwin’in yaşam öyküsü ve Galapagos Adaları’na uzanan meşhur yolculuğuyla harmanlayarak sunuyor.

Charles Darwin’in ‘Türlerin Kökeni’nin yayımlanışının 150 yılı bulduğu günümüzde, evrim teorisine dair tartışmalar ve saflaşmalar yeniden alevlendi.

Elimizdeki manga da, bu tartışmaya çizgiroman cephesinden katkıda bulunuyor.

  • Künye: Charles Darwin – Türlerin Kökeni, mangalaştıran: East Press, çeviren: H. Can Erkin, Yordam Kitap, 192 sayfa

Pascal Picq – Meraklısına Darwin (2010)

Pascal Picq’in kaleme aldığı bu eser, evrim hakkında merak edilen konuları anlatıyor hem de yanlış bilinenleri açıklığa kavuşturuyor.

Collège de France’ta paleoantropolog olarak ders veren Picq, rehber niteliğindeki çalışmasında, meraklı bir çocuğun evrim kuramı hakkında sorduğu sorulara yanıt veriyor.

Evrimin bir felaketler silsilesi, en becerikli olanın hayatta kalması ya da güçlü olanın kanunu olmadığını söyleyen Picq’e göre, söz konusu olan, yalnızca “ortak atadan değişerek türeme”dir.

Yazar bu gerçeği, çocuğun sorularına verdiği yanıtlarla gözler önüne seriyor.

Kitap, sadece çocuklara değil, yetişkinlere de hitap ediyor diyebiliriz.

  • Künye: Pascal Picq – Meraklısına Darwin, çeviren: Senem Timuroğlu, Yapı Kredi Yayınları, bilim, 104 sayfa

John Maynard Smith ve Eörs Szathmáry – Yaşamın Kökenleri (2019)

Sıcak bir karbon çorbasından başlayan yaşam nasıl virüslere, hücrelere ve bizlere evrimleşti?

John Maynard Smith ve Eörs Szathmáry’nin modern biyolojinin son keşiflerinden yola çıkarak yaşamın kökenlerine iniyor, başka bir deyişle karmaşıklığın evrimini açıklıyor.

Özellikle her seviyeden okurun zorlanmadan okuyabileceği bir eser olmasıyla dikkat çeken ‘Yaşamın Kökenleri’, Dünya üzerindeki yaşamın görünmez hücrelerden başlayarak balinalara, ağaçlara ve oradan insanlara kadar nasıl evrimleştiğini ayrıntılı bir şekilde ortaya koyuyor.

Yaşamın ortaya çıkışı, yaşamın kimyasal evrimi, RNA’dan DNA’ya geçiş, cinsiyetlerin kökenleri, ortak yaşam, milyonlarca yıllık canlı evrimi ve daha fazlası, burada.

  • Künye: John Maynard Smith ve Eörs Szathmáry – Yaşamın Kökenleri: Yaşamın Doğuşundan Dilin Ortaya Çıkışına, çeviren: Avni Uysal ve Gizem Uysal, Ginko Bilim Yayınları, bilim, 240 sayfa, 2019

Ken Thompson – Darwin’in En Güzel Bitkileri (2019)

Darwin’in botanik yeteneğini gözler önüne seren, bu büyük kuramcının bitkilere duyduğu tutkuyu gözler önüne seren bir çalışma.

Bilindiği gibi Darwin, evrim kuramını geliştirirken bitkilerden ziyadesiyle yararlanmış ve bu esnada, botanik bilimine de büyük katkılarda bulunmuştu.

Örneğin Darwin’in tırmanıcı bitkiler üzerine olan çalışması zamanının o kadar ötesindeydi ki, bugün neredeyse hiçbir güncellemeye ihtiyaç duyulmuyor.

Şu anda bile tırmanıcı bitkiler üzerine bildiğimiz şeylerin çoğu Darwin’in 1865 tarihli kitabına kadar uzanıyor ve eğer bugün tırmanıcı bitkiler üzerine bir doktora yapmayı planlıyorsanız, Darwin’in çalışması hâlâ temel olmaya devam ediyor.

Kendisi de bitki biyoloğu olan Ken Thompson, Darwin’in bitkilerle kurduğu ilişkinin, onlardan nasıl yararlandığının ve onlarla ilgili fikirlerinin sağlam bir incelemesini sunuyor.

Kitap, Evrim Kuramının arkasında yatan azmi, adanmışlığın ve tükenmek bilmeyen bilimsel merakı, Darwin’in neredeyse her çalışmasında bazen kendisini bile usandıracak titizlikle nasıl işlendiğini ortaya koymasıyla önemli.

Kitabı, Darwin’in bitki zekâsı, bitkilerin hızlı hareketi, bitkilerin kurdukları ortak yaşam, bitkilerin avlanması gibi konulardaki özgün fikirlerine yakından bakmak isteyenlere öneriyoruz.

  • Künye: Ken Thompson – Darwin’in En Güzel Bitkileri, çeviren: Mehmet Bona, Ginko Bilim Yayınları, bilim, 176 sayfa, 2019

Metin Özbek – 50 Soruda İnsanın Tarihöncesi Evrimi (2010)

Metin Özbek ‘50 Soruda İnsanın Tarihöncesi Evrimi’nde, insanın evrimini, canlılar dünyasına ait olduğu primatlar takımından başlayarak, insanoğlunun biyolojik ve kültürel anlamda kat ettiği yolu izliyor.

“İnsan maymundan mı gelmiştir?”, “Ne zaman iki ayak üzerinde yürümeye başladık?”, “İlk atalarımız bize ne kadar benziyordu?”, “İlk köyler ne zaman kuruldu?”, “Sanat ne zaman doğdu?”, “Atalarımız Afrika’dan ilk ne zaman çıktılar?” ve “İnsan ateşi ne zaman keşfetti?”, kitapta yanıtı aranan sorulardan birkaçı.

Hacettepe Üniversitesi Antropoloji Bölümü Başkanı olan Özbek’in insanlığın evrimini baştanbaşa izleyerek bu sorulara aydınlatıcı cevaplar veriyor.

  • Künye: Metin Özbek – 50 Soruda İnsanın Tarihöncesi Evrimi, Bilim ve Gelecek Kitaplığı, tarih, 207 sayfa

Daniel C. Dennett – Özgürlüğün Evrimi (2016)

İnsan zihninin doğal dünya dışına çıkan bir şeyin değil evrimin ürünü olduğunu ispatlayan, Darwincilik ile insani özgürlük inancını ustaca uzlaştıran bir çalışma.

Daniel Dennett, en eski bilmecelerden olan belirlenimci bir dünyada özgür irade olup olmadığı sorusuna Darwinci akıl yürütmeyle yanıt veriyor.

Dennett ayrıca, ahlak, anlam ve özgürlük konuları üzerine en iyi ve en derin insani düşünceleri, en basit yaşam biçimlerinden hareket ederek inşa edebileceğimizi açıklıyor ve bunu yanı sıra, etikle ilgili geleneksel çalışmalara Darwinci bir katkı yaparak etiği, hak ettiği temeller üzerine kurmaya çalışıyor.

Kitap, özgürlük üzerine odaklandığı kadar, doğadaki yerimize dair bütünlüklü bir bakış da sunuyor.

  • Künye: Daniel C. Dennett – Özgürlüğün Evrimi, çeviren: Çağatay Tarhan, Alfa Yayınları, bilim, 285 sayfa, 2016